شبنم عشق

ادبیات فارسی و دلنوشته ها

طرح درس سالانه ی ادبیات فارسی 2


  مهرماه                   طرح درس سالانه ی ادبیات فارسی 2 آبان ماه     طرح درس : ادبیات فارسی 2 نام و نام خانوادگی  مدرس : زهرا غفاری پایه : دوم دبیرستان رشته : کلیه ی رشته ها سال تحصیلی : 1391-1390 دبیرستان دخترانه امام

هدف کلی درس : آشنایی با آثار برخی از بزرگان ادبی ، دینی ، عرفانی و علمی گذشته و معاصر ایران و جهان آشنایی با ظرایف ادبی و توانایی به کار گیری درست آن ها توانایی درک و بیان افکار ، ارزش ها ، مفاهیم و پیام های متون ادبی گذشته و حال   ماهها هفته ها

 جلسه روز و تاریخ درس موضوع و عنوان درس هدف ویژه درس فعالیت های دیگر   آبان   هفته اول 5 یکشنبه 4/8/90    

 ادامه ی درس پنجم کباب غاز یا رساله در حکمت مطلقه ی « از ماست که بر ماست »   آشنایی با نثر ساده و طنز آمیز محمد علی جمال زاده بررسی اشکالات اوراق امتحانی  کنترل جزوات نمونه سوال پاسخ آزمایی ها       هفته دوم   6  یکشنبه 11/8/90  

    ادامه ی درس پنجم   کباب غاز یا رساله در حکمت مطلقه ی « از ماست که بر ماست » آشنایی با نثر ساده و طنز آمیز محمد علی جمال زاده بررسی اشکالات اوراق امتحانی  کنترل جزوات نمونه سوال پاسخ خود آزمایی ها         هفته سوم     7 بکشنبه 18/8/90    

     درس ششم  و هفتم     گیله مرد   سووشون آشنیی با نمونه ای از داستان های نویسندگان مبارز ایران   آشنایی با جریان داستان نویسی معاصر ایران   پرسش گروهی کنترل دفاتر دانش آموزان پاسخ خود آزمایی ها فعالیت گروهی       هفته چهارم   8 بکشنبه 25/8/90  

    درس هشتم   ادبیات پایداری کلبه ی عمو تم آشنایی با جلوه های اساسی ادبیات پایداری در جهان آشنایی با نمونهای از ادب مقاومت آشنایی با برخی از نویسندگان برجسته ی ادب پایداری در جهان آزمون ماهانه پاسخ خود آزمایی ها کنترل جزوات نمونه سوال کار گروهی     

                             طرح درس سالانه ی ادبیات فارسی 2 آذر ماه     طرح درس : ادبیات فارسی 2 نام و نام خانوادگی  مدرس : زهرا غفاری پایه : دوم دبیرستان رشته : کلیه ی رشته ها سال تحصیلی : 1390-1391 دبیرستان دخترانه) هدف کلی درس : آشنایی با آثار برخی از بزرگان ادبی ، دینی ، عرفانی و علمی گذشته و معاصر ایران و جهان آشنایی با ظرایف ادبی و توانایی به کار گیری درست آن ها توانایی درک و بیان افکار ، ارزش ها ، مفاهیم و پیام های متون ادبی گذشته و حال   ماهها هفته ها جلسه روز و تاریخ درس موضوع و عنوان درس هدف ویژه درس فعالیت های دیگر   آذر   هفته اول   9

 بکشنبه 2/9/90     درس نهم   در بیابان های تبعید   از یک انسان   آشنایی با نمونه های دیگر از ادبیات پایداری آشنایی با نمونه های آثار ادبی جهان ومشترکات وپیوندهای آن با ادبیات فارسی بررسی اشکالات اوراق امتحانی پرسش شعر حفظی فعالیت گروهی پاسخ خود آزمایی ها       هفته دوم     10 بکشنبه 9/9/90  

     درس دهم     دخترک بینوا آشنایی با افکار و اندیشه های ملل از طریق آثار ادبی آنان آشنایی با نمونه ای از آثار ادبی مشهور جهان پرسش شفاهی کنترل دفاتر دانش آموزان فعالیت گروهی پاسخ خود آزمایی ها پرسش شعر حفظی       هفته سوم     11 بکشنبه 16/9/90  

    درس یازدهم       مائده های زمینی آشنایی با برخی دیگر از چهره های ادبی جهان پرسش گروهی کنترل دفاتر دانش آموزان کنترل جزوات نمونه سوال فعالیت گروهی پرسش شعر حفظی       هفته چهارم     12 یگشنبه 23/9/90    

 برگزاری آزمون مستمر  به منظور ارزشیابی پایانی و آماده سازی دانش آموز برای شرکت در آزمون پایانی نیمه ی اول   آشنایی با داستان برون مرزی تا گور ونمونه ای از شعراو       هفته پنجم     13 یکشنبه 30/9/90    

 بررسی اشکالات اوراق امتحانی ، دوره ی کتاب، مروری بر نمونه سوالات امتحانات نهایی و آماده سازی دانش آموزان برای شرکت در آزمون پایانی نیمه ی اول با موفقیت                       طرح درس سالانه ی ادبیات فارسی 2 دی ماه     طرح درس : ادبیات فارسی 2 نام و نام خانوادگی  مدرس : زهرا غفاری پایه : دسوم دبیرستان رشته : کلیه ی رشته ها سال تحصیلی :1391-1390 دبیرستان دخترانه)

هدف کلی درس : آشنایی با آثار برخی از بزرگان ادبی ، دینی ، عرفانی و علمی گذشته و معاصر ایران و جهان آشنایی با ظرایف ادبی و توانایی به کار گیری درست آن ها توانایی درک و بیان افکار ، ارزش ها ، مفاهیم و پیام های متون ادبی گذشته و حال ماهها هفته ها جلسه روز و تاریخ درس موضوع و عنوان درس هدف ویژه درس فعالیت های دیگر دی     هفته اول               برگزاری امتحانات پایانی نیمه ی اول سال تحصیلی                           هفته دوم       هفته سوم     هفته چهارم                                             طرح درس سالانه ی ادبیات فارسی 2 بهمن ماه     طرح درس

 : ادبیات فارسی 2 نام و نام خانوادگی  مدرس : زهرا غفاری پایه : دوم دبیرستان رشته : کلیه ی رشته ها سال تحصیلی 1391-1390 دبیرستان دخترانه ا

هدف کلی درس : آشنایی با آثار برخی از بزرگان ادبی ، دینی ، عرفانی و علمی گذشته و معاصر ایران و جهان آشنایی با ظرایف ادبی و توانایی به کار گیری درست آن ها توانایی درک و بیان افکار ، ارزش ها ، مفاهیم و پیام های متون ادبی گذشته و حال ماهها هفته ها جلسه روز و تاریخ درس موضوع و عنوان درس هدف ویژه درس فعالیت های دیگر بهمن     هفته اول     14 یکشنبه 5/11/90  

     درس دوازدهم   در آرزوی تو باشم   دل می رود ز دستم اشنایی باجلوه هایی از ادب غنایی و تعلیمی بررسی اشکالات اوراق امتحانی نیمه اول فعالیت گروهی ارائه ی دیوان سعدی و حافظ برای آشنایی بیشتر دانش آموزان با این  دو شاعر برجسته ی ایران       هفته دوم     15 یکشنبه 12/11/90  

         درس سیزدهم           باغ عشق پیدای پنهان آشنایی با نمونه هایی از شعر و نثر عارفانه پرسش شفاهی کنترل دفاتر دانش آموزان پاسخ خود آزمای ها فعالیت گروهی ارائه ی کتاب حدیق الحقیقه سنایی برای آشنایی بیشتر دانش اموزان با شعر این شاعر بزرگ      

 هفته سوم     16 یکشنبه 19/11/90       درس چهاردهم     تربیت انسانی و سنت ملی ما   آشنایی با مسائل گوناگون فرهنگی و هنری و پیوستگی آن ها با ادبیات فارسی   پرسش گروهی کنترل جزوه نمونه سوال پاسخ خود آزمایی ها فعالیت گروهی    

  هفته چهارم   17 یکشنبه 26/11/90     درس پانزدهم     جلوه های هنر در اصفهان آشنایی با ارزش های دینی ، ملی ، فرهنگی و هنری ایران آشنایی با جلوه های هنر در معماری ایران آزمون ماهانه کنترل دفاتر دانش آموزان پاسخ خود آزمایی ها                    

           طرح درس سالانه ی ادبیات فارسی 2 اسفند ماه     طرح درس : ادبیات فارسی 2 نام و نام خانوادگی  مدرس : زیبا زهرا غفاری پایه : دوم دبیرستان رشته : کلیه ی رشته ها سال تحصیلی : 1391-1390 دبیرستان دخترانه

هدف کلی درس : آشنایی با آثار برخی از بزرگان ادبی ، دینی ، عرفانی و علمی گذشته و معاصر ایران و جهان آشنایی با ظرایف ادبی و توانایی به کار گیری درست آن ها توانایی درک و بیان افکار ، ارزش ها ، مفاهیم و پیام های متون ادبی گذشته و حال ماهها هفته ها جلسه روز و تاریخ درس موضوع و عنوان درس هدف ویژه درس فعالیت های دیگر اسفند     هفته اول  

  18 بکشنبه 3/12/90       درس شانزدهم   خسرو   مایع حرف شویی آشنایی با برخی بزرگان ادبی صاحب اثر در زمینه مسائل فرهنگی بررسی اشکالات اوراق امتحانی پخش شعر اخوان با صدای خود شاعر فعالیت گروهی پاسخ خود آزمایی ها       هفته دوم  

 19 بکشنبه 10/12/90     درس هفدهم   داروگ باغ من انتظار آشنایی با جنبه ها و جلوه های گوناگون شعر معاصر آشنایی با نمونه هایی از اشعار معاصر پرسش گروهی کنترل دفاتر دانش آموزان پاسخ خود آزمایی ها فعالیت گروهی پرسش شعر حفظی     هفته سوم     20 بکشنبه 17/12/90       درس هجدهم     سفر به خیر در سایه سار نخل ولایت آشنایی با نمونه هایی دیگر از شعر معاصر ایران پرسش شفاهی کنترل جزوه نمونه سوال پاسخ خود آزمایی ها فعالیت گروهی     هفته چهارم    

21 بکشنبه 24/12/90       درس نوزدهم       حدیث جوانی در کوچه سار شب آشنایی با غزل معاصر امتحان ماهانه کنترل دفاتر دانش آموزان پاسخ خود آزمایی ها فعالیت گروهی تعیین تکلیف نوروزی                           طرح درس سالانه ی ادبیات فارسی 2 فروردین ماه     طرح درس : ادبیات فارسی2 نام و نام خانوادگی  مدرس زهرا غفاری پایه : دوم دبیرستان رشته : کلیه ی رشته ها سال تحصیلی : 1391-

1390 دبیرستان دخترانه

 هدف کلی درس : آشنایی با آثار برخی از بزرگان ادبی ، دینی ، عرفانی و علمی گذشته و معاصر ایران و جهان آشنایی با ظرایف ادبی و توانایی به کار گیری درست آن ها توانایی درک و بیان افکار ، ارزش ها ، مفاهیم و پیام های متون ادبی گذشته و حال ماهها هفته ها جلسه روز و تاریخ درس موضوع و عنوان درس هدف ویژه درس فعالیت های دیگر فروردین     هفته اول   تعطیلات نوروزی     هفته دوم     هفته سوم  

 22 یکشنبه 15/1/91       درس بیستم   مدرسه ی امام شوشتری   به سوی تخت جمشید   آشنایی با جلوه های هنری و ادبی سفر نامه اشنایی با نمونه ای از سفر نامه آشنایی با چهر ه های ادبی صاحب سفر نامه     کنترل تکالیف نوروزی فعالیت گروهی پاسخ خود آزمایی ها      

هفته چهارم     23 یکشنبه 22/1/91       درس بیست و یکم          خاطرات اعتماد السلطنه   آن روزها آشنایی با نمونه ای از آشنایی با چهر ه های ادبی صاحب حسب حال   کنترل جزوه نمونه سوال فعالیت گروهی پاسخ خود آزمایی ها    

هفته پنجم   24 بکشنبه 29/1/91   درس بیست و دوم   شخصی به هزار غم گرفتارم   طرحی از یک زندگی   آشنایی با حبسیه و معرف ترین حبسیه سرای زبان فارسی   آشنایی با نمونه ای از زندگی نامه   آزمون ماهانه کنترل دفاتر دانش آموزان پاسخ خود آزمایی ها فعالیت گروهی                           طرح درس سالانه ی ادبیات فارسی 2 اردیبهشت  ماه     طرح درس : ادبیات فارسی 2 نام و نام

خانوادگی  مدرس : زهرا غفاری پایه : دوم دبیرستان رشته : کلیه ی رشته ها سال تحصیلی : 1391-1390 دبیرستان دخترانه هدف کلی درس

 : آشنایی با آثار برخی از بزرگان ادبی ، دینی ، عرفانی و علمی گذشته و معاصر ایران و جهان آشنایی با ظرایف ادبی و توانایی به کار گیری درست آن ها توانایی درک و بیان افکار ، ارزش ها ، مفاهیم و پیام های متون ادبی گذشته و حال ماهها هفته ها جلسه روز و تاریخ درس موضوع و عنوان درس هدف ویژه درس فعالیت های دیگر اردیبهشت  

    هفته اول     25 بکشنبه 5/2/91       درس بیست و سوم         کعبه ی مخفی آشنایی با نمونه هایی از ادب فارسی در هندوستان   بررسی اشکالات اوراق امتحانی پاسخ خود ازمایی ها فعالیت گروهی پرسش شعر حفظی       هفته دوم     26 بکشنبه 12/2/91     ادامه ی درس بیست و چهارم     مسافر   ریشه ی پیوند   آشنایی

 با جلوه های تاریخی فرهنگی و اجتماعی ادبیات فارسی برون مرزی   آشنایی با نمو نه هایی از آثار ادبی فارسی در افغانستان و تاجیکستان   کنترل جزوه نمونه سوال رفع اشکال پاسخ خود آزمایی ها فعالیت گروهی    

 هفته سوم     27 بکشنبه 19/2/91         برگزاری آزمون مستمر  به منظور ارزشیابی پایانی و آماده سازی دانش آموز برای شرکت در آزمون پایانی  

  هفته چهارم   28 بکشنبه 26/2/91     بررسی اشکالات اوراق امتحانی ، دوره ی کتاب، مروری بر نمونه سوالات امتحانات نهایی و آماده سازی دانش آموزان برای شرکت در امتحان نهایی با موفقیت                         طرح درس سالانه ی ادبیات فارسی 2 خرداد ماه     طرح درس : ادبیات فارسی 2 نام و نام خانوادگی  مدرس : زیبا سادات باقریان پایه : دوم دبیرستان رشته : کلیه ی رشته ها سال تحصیلی : 1388-1387 دبیرستان دخترانه امام رضا (ع ) (ناحیه 4) هدف کلی درس : آشنایی با آثار برخی از بزرگان ادبی ، دینی ، عرفانی و علمی گذشته و معاصر ایران و جهان آشنایی با ظرایف ادبی و توانایی به کار گیری درست آن ها توانایی درک و بیان افکار ، ارزش ها ، مفاهیم و پیام های متون ادبی گذشته و حال ماهها هفته ها جلسه روز و تاریخ درس موضوع و عنوان درس هدف ویژه درس فعالیت های دیگر خرداد   هفته اول                    

 برگزاری امتحانات پایانی سال تحصیلی                     هفته دوم       هفته سوم       هفته چهارم            

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و ششم آبان 1390ساعت 20:46  توسط زهرا غفاری   | 

فصل پاييز

باز به فصل پاييز مدرسه ها باز شد

بهار درس و دوستي دوباره آغاز شد

به سوي درس و كلاس شادي كنان كودكان

دوان دوان ميروند خوشحال و بازي كنان

معلمان بانشاط به فكردرس دادن

نوشتن و خواندن وچگونه خوب ماندن

با ديدن بچه ها ستاره باران شده

آسمون كلاس و مدرسه خندان شده

سر صف كلاسها توي حياط زيبا

صداي قرآن مياد با چند سرود زيبا

همه با هم ميخونيم سرود اي ايران

هميشه پر غرورو آباد باش اي ايران

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و پنجم آبان 1390ساعت 20:46  توسط زهرا غفاری   | 

بازگرد ای خاطرات کودکی

بازگرد ای خاطرات کودکی / بر سوار اسبهای چوبکی

خاطرات کودکی زیباترند / یادگاران کهن ماناترند

درسهای سال اول ساده بود / آب را بابا به سارا داده بود

درس پند آموز روباه و خروس / روبه مکار و دزد و چاپلوس

روز مهمانی کوکب خانم است / سفره پر از بوی نان گندم است

کاکلی گنجشککی باهوش بود / فیل نادانی برایش موش بود

باوجود سوز و سرمای شدید / ریزعلی پیراهن از تن می درید

تا درون نیمکت جا می شدیم / ما پر از تصمیم کبری می شدیم

پاک کن هایی ز پاکی داشتیم / یک تراش سرخ لاکی داشتیم

کیفمان چفتی به رنگ زرد داشت / دوشمان از حلقه هایش درد داشت

گرمی دستانمان از آه بود / برگ دفترها به رنگ کاه بود

همکلاسی های درد و رنج و کار / بچه های جامه های وصله دار

بچه های دکه سیگار سرد / کودکان کوچک اما مرد مرد

کاش هرگز زنگ تفریحی نبود / جمع بودن بود و تفریقی نبود

کاش می شد باز کوچک می شدیم / لااقل یک روز کودک می شدیم

یاد آن آموزگار ساده پوش / یاد آن گچ ها که بودش روی دوش

ای معلم نام و هم یادت بخیر / یاد درس آب و بابایت بخیر

ای دبستانی ترین احساس من / بازگرد این مشق ها را خط بزن

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و پنجم آبان 1390ساعت 20:45  توسط زهرا غفاری   | 

چند نكته درباره‌ي ويس و رامين

داستان «ويس و رامين» كه فخرالدين گرگاني در حدود 448 هجري از زبان پهلوي اقتباس كرده و در 7905 بيت سروده است، شايد بازمانده‌ي يكي از قديمي‌ترين رمان‌هاي عاشقانه باشد و بي‌شك يكي از شاهكارهاي بي‌مانند ادبيات فارسي به شمار مي‌آيد.

     مقصود از رمان عاشقانه به مفهوم ادبي جديد مي‌باشد، زيرا نه تنها به زبان سانسكريت و يوناني و غيره كتاب‌هايي وجود دارد كه ممكن است آن‌ها را هم رديف رمان دانست، بلكه در ادبيات قبل از اسلام ايران نيز چندين داستان به زبان پهلوي موجود است مانند: رومان اساطيري «يادگار زريران» و رومان توصيفي «كارنامه اردشير پاپكان». همچنين نويسندگان يوناني و رومي و مورخين بعد از اسلام نام بسياري از داستا‌ن‌هاي عاشقانه را مي‌برند كه مثل «وامق و عذرا» اصل آن‌ها از ميان رفته است. مثلاً كتزياس Cresias اشاره به داستان عاشقانه‌ي شاهزاده‌ي مادي Stryaglios با ملكه Zarinaia مي‌كند كه اصل كتاب در دست نيست، به علاوه نه تنها داستان‌هايي مانند: زال و رودابه، منيژه و بيژن، شيرين و فرهاد و خسرو و شيرين از زمان باستان به جا مانده‌ است، بلكه بسياري از داستان‌هاي عاشقانه عاميانه مانند: بهرام و گلندام به طور يقين از يادگارهاي پيش از اسلام مي‌باشد.

    اما، آن چه «ويس و رامين» را از ساير رمان‌هاي عاشقانه‌ي باستان ممتاز مي‌سازد نخست موضوع كتاب است، زيرا برخلاف پهلوانان داستان‌هاي عشقي قديم كه عموماً از افسانه و يا اشخاص تاريخي گرفته شده‌اند و داستانسرا كوشيده كه از جزئيات زندگي آن‌ها به خواننده درس اخلاق و دلاوري و گذشت و غيره بياموزد. موضوع «ويس و رامين» بسيار گستاخانه انتخاب شده و گويا به همين علت پهلوانان آن خيالي است و با افسانه و يا با تاريخ وفق نمي‌دهد. گرچه هر كدام از پهلوانان داستان به موقع از دادن پند و اندرز دريغ نمي‌نمايند وليكن نويسنده شخصيت خود را تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد و از اين رو تناقض افكار و احساسات پهلوانان بهتر جلوه‌گر مي‌شود. اما در همه جا ستايش از عشق سركش جواني آشكار است.

   به طور اجمال موضوع داستان «ويس و رامين» از اين قرار است: ويس دخترِ شهرو و رامين برادر شاه موبد عشق سوزان، شهواني و افسارگسيخته به هم ابراز مي‌دارند. اما در كاميابي آن‌ها موانع بسياري در پيش است: ابتدا ويس نامزد برادر خود «ويرو» است. در دنباله‌ي گيرودارهايي، شاه پيري «موبد» نام شيفته‌ي او مي‌شود و ويس را به زني مي‌گيرد. دايه‌ي ويس شاه موبد را افسون مي‌كند و بعد ميانجي مي شود و وسيله‌ي زندگي ويس و رامين را فراهم مي‌آورد.

   از اين به بعد، موضوع اساسي كتاب كه داستان عشق ويس و رامين است شروع مي‌شود. مانع بزرگ شاه موبد است و عاشق و معشوق از جدايي‌هايي كه ميان آن‌ها مي‌افتد پيوسته گله‌مند هستند. شاهكار شاعر بيش‌‌تر در توصيف اين پيش‌آمدها و تجزيه روحي اشخاص و تشريح سستي‌ها و احساسات و افكار پهلوانان داستان مي‌باشد، كه هر يك به طرز دقيقي مجسم مي‌شود، زماني عشق و مرگ مانند رومان «تريستان و ايزوت Tristan et iseut به هم آغشته مي‌گردد و كتاب لحن نااميدي تلخ و شاعرانه به خود مي‌گيرد و هنگامي در توصيف عشق سركش جواني هم‌پايه با رمان معروف D. H. Lawrence لورنس (Lady Chatterley’s Lover) مي‌شود. بالاخره پس از يك رشته ماجرا و كامجويي و ناكامي رقيب كه شاه موبد است در اثر پيش‌آمدي در شكارگاه در‌مي‌گذرد و عاشق و معشوق به مراد مي‌رسند و در آخر داستان پس از مرگ ويس، رامين در آتشكده‌اي معتكف مي‌شود.

     چيزي كه مهم است اين كه در تمام اين منظومه شاعر هنرنمايي‌هايي از خود بروز داده است. مثلاً با زبردستي سرودها، خواب‌ها، معما و نامه‌نگاري را در آن گنجانيده. اصطلاحات عاميانه و امثال و همچنين اعتقادات و رسوم و افسانه‌ها را به موقع مي‌آورد. زبان او گرچه نسبتاً قديمي است، ليكن به فارسي ساده روان و بي‌پيرايه مي‌باشد و در سرتاسر اين كتاب به اندازه‌اي مهارت به كار رفته كه شاعر را در رديف داستان‌سرايان سرشناس قرار مي‌دهد.

    اين داستان از لحاظ بسياري از جنبه‌هاي ادبي كه دربر دارد شايان مطالعات دقيق مي‌باشد. در اينجا موضوع داستان و مقايسه‌ي قهرمان و تجزيه حوادث و افكار مورد بحث‌ ما نمي‌باشد، بلكه فقط به طور اختصار به مطالعه چند نكته خواهيم پرداخت. از جمله توضيح راجع به متن اصلي كتاب، اطلاعات شاعر، لغات پهلوي، عقايد شخصي شاعر و عقايد زرتشتي كه نقل مي‌كند و همچنين به موادي از فلكلر كه در اين داستان به كار رفته اشاره خواهد شد.

1- متن اصلي داستان «ويس و رامين»

شاعر، مطابق معمول، پس از ستايش يزدان و محمد مصطفي و همچنين فرمانروايان زمان خود كه سلطان ابوطالب طغرلبك و خواجه ابونصربن منصوربن محمد و عميد ابوالفتح مظفر بوده‌اند، توضيحاتي درباره‌ي داستان «ويس و رامين» مي‌دهد:

مرا  يك   روز  گفت   آن   قبله‌ي  دين                     «چه گويي  در حديث  ويس و رامين؟

«كه مي‌گويند چيزي سخت‌ نيكوست،                درين كشور همه‌كس داردش دوست.»

بگفتم: «كان حديثي سخت  زيباست،                 ز  گردآورده‌ي‌  شش   مرد  داناست،

«نديدم      زان      نكوتر     داستاني،                     نماند     جز     به     خرم     بوستاني،

«وليكن    پهلوي     باشد     زبانش،                       نمداند  هر  كه    برخواند    بيانش.»

                                                                                        (ص37)       

شايد مؤلف شالوده‌ي داستان خود را روي متن پهلوي قرار داده، اما چيزي كه يقين است اين متن بي‌شك ترجمه‌ي آزاد و مغلوطي (با لغات اوزوارشن) به پازند بوده است:

بپيوستند     از    ايشان      داستاني                درو     لفظ    غريب    از    هر    زباني

                                                                                                (ص 38)

    گرچه معلوم نيست كه ترجمه‌ي متن اصلي تا چه اندازه دقيق بوده وليكن چنان كه از مطالعات بعدي به دست آمده، شكي نيست كه شاعر نه تنها از متن منحرف شده، بلكه به خود مي‌بالد كه به وجه بهتري قصه را پرورانده است:

كجا   اند   آن   حكيمان   تا ببينند           كه اكنون مي‌سخن چون آفرينند؟

 معاني    را     چگونه     برگشادند،               برو   وزن   و  قوافي   چون نهادند

(ص 38)

هرچند نگارنده وقايع داستان را ظاهراً تاريخي جلوه مي‌دهد و در يك‌جا اشاره  به پيمان‌شكني قيصر روم و لشكركشي او به ايران مي‌كند و نيز اسم‌هاي خاص كه ذكر مي‌شود، در اين موضوع هيچ گرده‌اي به دست نمي‌دهد. اين نام‌ها از اين قرار است.

    شاه موبد، شهرو، ويس، رامين، قارن (كارن)، زرد (زرير)، ويرو، آذين، گل، رفيدا، ارغش، كوسان، به گوي، گهر، بهروز، شيرو، نريمان، بهرام، رهّام، سام كيلو، نوشروان (خسرو اول)، فغفور (بغ‌پور)، قيصر دوم، خاقان و غيره...

    نام پادشاه كه موبد است مي‌رساند كه شاعر اين اسم را به علت ضرورت شعري جانشين نام ديگري كرده است. و يا نام «موبد» را به طور كنايه برگزيده، زيرا اين عنوان كه متعلق به طبقه‌ي روحانيون زرتشتي است، به طور يقين در زمان ساسانيان اسم خاص نبوده است. اسم‌هاي جغرافيايي نيز به شكل بعد از اسلام ضبط شده است و املاي قديمي و يا شهر گمنامي كه در زمان ساسانيان معروف بوده است، ذكر نمي‌كند. اگر اتفاقاً به اسم‌هاي قديمي مانند «دهستان» بر مي‌خوريم، دليل كهنه بودن اسناد كتاب نيست، زيرا در كتاب‌هاي قديم بعد از اسلام (حدودالعالم) نيز ذكر شده است. اين اسم‌ها از اين قرار است:

   اران، ارمن، مكران، گرگان، موصل، خوزان، شيراز، ششتر، روم، خراسان، عموريه (Amorion)، قندهار، كهستان، همدان، مرو، اروند (الوند)، آذربايجان، ري، دهستان، ديلم، چين، بربر، ماه‌آباد (زمين، ماه، بوم ماه، كشور ماه)، خوارزم، سپاهان، اصطرخ (استخر)، گيلان، خوزستان، نهاوند، دماوند، قاف، دينور، جيحون، البرز، هند، غور، گوراب، كومش، اهواز، بغداد، خرخيز، سمندر، فنصور، تبت، شام، ساوه، آمل، سغد، چغان، مصر، قيروان...

    پس چنان كه ملاحظه مي‌شود، اين گونه مواد قدمت اصل كتاب را ثابت نمي‌كند، مگر اين كه تصور مي‌شود كه شاعر برخلاف فردوسي عناوين و اسم‌‌هايي را انتخاب كرده كه مصطلح زمان خود او بوده است.

 

 

2- اطلاعات عمومي و شخصيت شاعر

از اشاراتي كه در ضمن داستان شده، چنين برمي‌آيد كه شاعر نه تنها از متن پهلوي رومان منحرف گرديده، بلكه افكار و اطلاعات زمان خود را در آن گنجانيده است. مثلاً شاعر اشاره به داستان خسرو و شيرين مي‌كند:

بدان تا مهر تو بخشد به زمين،                       پس او خسرو بود ما را تو شيرين

                                                                                (ص 120)

گرفتش جام زرين دست سيمين                       چنان چون تاج خسرو دست شيرين

                                                                                (ص 345)

نام داستان خسرو و شيرين در كتاب المحاسن ذكر شده است و نيز طبري و بلعمي به افسانه‌ي شيرين و فرهاد كه شايد در اواخر دوره‌ي ساساني مشهور بوده اشاره كرده‌اند. وليكن اين گونه اشارات بعد از اسلام مرسوم شده است.

   افسانه اسكندر و رفتن او به ظلمات و آوردن آب زندگي (اسكندرنامه) گرچه آثاري از ترجمه متن پهلوي آن به زبان سرياني وجود دارد وليكن اين شخص در زمان ساسانيان، به علت غارت كتابخانه استخر و سوزاندن كتاب‌هاي ديني زمان هخامنشيان منفور و ملقب به ملعون (گجسته) بوده و بعد از اسلام پهلوان اسرارآميز معرفي شده است:

ز بوي  آب    ويس    زندگاني                      بخورد و ماند نامش جاوداني

                                                                        (ص 127)

نه او را جان به كوهي بازبستست                   و يا در چشمه حيوان بشستست

                                                                        (ص 161)

برآمد لشكر گردون ز خاور                  چنان كامد ز تاريكي سكندر

                                                                        (ص 359)

از اشاراتي كه شاعر به افسانه‌هاي (يهودي و اسلامي) سليمان و بلقيس و يوسف و ليلي و مجنون و نوح و قارون مي‌كند، پيداست كه در زير تأثير عوامل ادبي بعد از اسلام قرار گرفته بوده. مشهور است كه حضرت سليمان زبان وحوش و طيور را مي‌دانسته و مانند تهمورث ديوان در زير فرمان او بوده‌اند.

                                                                (ص 29)

پيام گوشك شد با سيمتن ويس        نشسته چون سليمان بود و بلقيس

                                                                (ص 137)

گهي رامين چو يوسف بود  در چاه  گهي مانند عيسي بود در ماه

                                                                (ص 193)

گهي با آهوان بودي به صحرا                گهي با ماهيان بودي به دريا

 گهي با گور بودي در بيابان         گهي با شير بودي در نيستان

                                                                (ص 218)

   ز گوهر شاخ‌ها چون تاج كسري    به پيكر باغ‌ها چون روي ليلي

                                                                (ص 220)

   اگر جان هزاران نوح دارم                  يكي جان را از او بيرون نيارم

                                                                (ص 230)

   منم درويش با رنج بلا جفت                 توي قارون بي‌بخشايش زفت

                                                                (ص 268)

از اين مطالب چنين به دست مي‌آيد كه فخر گرگاني معلومات ادبي زمان خود را به خوبي مي‌دانسته و مطابق ذوق زمان اشاره به سابقه ذهني خوانندگان مي‌كرده است. در چندين مورد شاعر اقرار مي‌كند كه عاشق‌پيشه و مي‌پرست مي‌باشد:

ترا گفتار من امروز پندست          چو مي تلخست وليكن سودمندست

                                                                        (ص 142)

شاعر جوان اشعار خود را مي‌ستايد و طلب آمرزش مي‌كند:

چو اين نامه بخواني اي سخندان                     گناه من بخواه از پاك يزدان

        بگو: «يارب بيامرز اين جوان را                    كه گفتست اين نگارين داستان را

                                                                                    (ص 373)

بگفتم داستاني چون بهاري                      درو هر بيت زيبا چون نگاري

                                                                        (ص 373)

افسانه‌اي درباره زندگي فخرالدين گرگاني مشهور است كه بعضي از تذكره‌نويسان نقل كرده‌اند و خلاصه آن اين كه وي معشوقي داشته و پس از رنج بسيار، شبي وصال او دست مي‌دهد و شاعر از كمال عشق بر بالين معشوق خفته نشسته و گرداگرد او شمع‌ها افروخته، از بخت بد، ناگهان شمعي مي‌افتد و خانه آتش مي‌گيرد و معشوق وي در آن آتش مي‌سوزد. از اين پس، همه عمر شاعر در سوز و گداز يادبود اين عشق ناكام گذشته است. در اين جا شاعر گله از روزگار دارد و به عشق ناكام خود اشاره مي‌كند:

چه خوش باشد چنين عشق و چنين حال             گر آيد مرد عاشق را چنين فال

به عشق اندر چنين بختي ببايد                        كه تا پس كار عشق آسان برآيد

زمانه زانكه بود اكنون بگشتست                     مگر روز بهيش اندر گذشتست!

                                                                                (ص 342)

در مطالعات و تشريح احساسات، شاعر هنرنمايي‌ها و زيركي‌هاي به خصوص نشان مي‌دهد. در يك جا معمايي از زبان كوسان مي‌آورد (ص 293) سپس جزو نامه‌ي ويس (ص 383) همين معما را حل مي‌كند. و ليكن در همه جا اين مطلب صدق نمي‌كند و گاهي ابيات سست و مضامين مكرر نيز ديده مي‌شود و بعضي اوقات لغزش‌هايي در توصيف و يا تجزيه احساسات وجود دارد:

جهان خوش گشت و كم شد برف و سرما           درآمد  باز   پيش‌آهنگ  گرما

                                                                                (ص 343)

در چند بيت بعد از زبان شاه موبد مي‌گويد:

             كنون باري زمستان است و سرماست                     نبايد روز و شب جز رود و مي‌خواست

                                                                                        (ص 344)

3- عقايد اسلامي

   از آن جا كه مكرر اشاره به افسانه‌هاي سامي يهودي، مسيحي و اسلامي مي‌كند و آداب و رسوم آن‌ها را جزو آداب و رسوم زرتشتي مي‌آورد، پيداست كه گرچه شاعر مضامين و يا مطالبي را از متن اصلي گرفته وليكن در سرتاسر اين اثر به ميل خود و به موجب مقتضيات زمان تصرف كرده و نتوانسته مثل فردوسي موضوع را با اسناد صحيح تطبيق بدهد. مثلاً افسانه فريب خوردن آدم خاكي و سقوط ابليس (Diabolos)، اصل آن يهودي و اسلامي است و به هيچ وجه در افسانه آفرينش زرتشتي سابقه ندارد:

گنه كرد آدم اندر پاك مينو            هر آيينه منم از گوهر او

                                                                (ص 312)

به گوهر نه خدايي نه فرشته          يكي اي همچو ما از گل سرشته

                                                                (ص 125)

دل رام آنگهي بشكيبد از ويس                كه از كردار بد بشكيبد ابليس!

                                                                (ص 145)

در ضمن كتاب مكرر اشاره به فردوس (Pairidaeza) حور (Huraodha) و رضوان مي‌شود. گر چه اين لغات از فارسي گرفته شده وليكن شاعر به مفهوم اسلامي آورده است:

چنان بايسته كرد آن بافرين را               كه در فردوس رضوان حور عين را

                                                (ص 51)

توي بانوي ايران ماه توران          خداوند   بتان   خورشيد   حوران

(ص 114)

بهشتي بود گفتي كاخ و ايوان         مرو را حور ويس و دايه رضوان

(ص27 1)

چه سود است ار به خوبي حور عينست             كه با من مثل ديو بد   بكينست؟

                                                                         (ص 213)

اگر صدسال بيني او همانست                 نه حورالعين و ماه آسمانست

                                                                         (ص 225)

گلي با بوي مشك و رنگ باده                        فرشته كشته رضوان آب داده

                                                                         (ص 243)

توگفتي حور بي‌فرمان رضوان                       ز ناگه از بهشت آمد به كيهان

                                                                         (ص 330)

هم آتشگاه و هم دخمه چنان بود              كه رضوان را حسد بر هردوان بود

                                                                         (ص 370)

گرچه افسانه يأجوج و مأجوج اصل قديمي دارد و به علاوه در اسكندرنامه سرياني آمده و لغت عبري هم دارد، وليكن شاعر از سنت اسلامي ملهم شده است.

توگفتي سد يأجوجست لشكر          هم ايشان باز چون مأجوج بي مر

                                                                         (ص 148)

همچنين اشاره به چشمه زمزم و حوض كوثر و درخت طوبا مي‌شود.

چو پيش ويس شد او دژم ديد         ز گريه در كنارش آب زم ديد

                                                                         (ص 124)

تو گفتي رود مروش كوثر آمد                همان بومش بهشتي دگر آمد

                                                                         (ص 137)

تو گفتي شير و مي بودند درهم               و يا برهم فكنده خز و ملحم

                                                                         (ص 172)

تو گفتي يك‌سر از دوزخ برستند              به زير سايه طوبي نشستند

                                                                          (ص 367)

در آيين زرتشت بهشت و دوزخ جاودان نيست و پس از تصفيه گناهكاران همه يكسان خواهند شد:

اگر رامين همه نوشست و شكر              بهشت جاودان زو هست خوش‌تر

                                                                                 (ص 82)

 


شاعر دوزخ زرتشيان را كه مانند زمهر سرد است و در جانب شمال واقع شده، با دوزخ مسلمانان اشتباه مي‌كند.

بدين سرننگ و رسواييش بي مر             بدان سرآتش دوزخ برابر

                                                                        (ص 110)

اگر كاري كنم بر كام ديوم            بسوزم مر مرا كيهان خديوم

                                                                        (ص 110)

مدان دوزخ بدان گرمي كه گوينده    نه اهريمن بدان زشتي كه جويند

                                                                        (ص 152)

اگر صدسال گبر آتش فروزد         هم او روزي بدان آتش بسوزد

                                                                        (ص 324)

روگيري زنان را نيز مطابق اسلامي امري مسلم مي‌دانسته:

نهفته (به هفته) روي او گه‌گاه ديدي به نزدي شاه يا در راه ديدي

                                                                        (ص 131)

كسان شاه و سرپوشيدگانش           به زاري سوخته كردند جانش

                                                                        (ص 140)

به پرده در تو بانو باش و خاتون            كه من باشم شه شاهان ز بيرون

                                                                        (ص 227)

پس آن‌گه چون زنان پوشيده چادر   به پيش ويس بانو شد بر استر

                                                                        (ص 358)

چهل جنگي همه گُرد دلاور          كشيده چون زنان در روي چادر

                                                                        (ص 358)

در آيين مزديسنا سگ جانور محترم و قابل ستايش بوده است. بعد از اسلام ناگهان جانور نجس و منفور مي‌شود:

به گيتي ني ز تو ناپارساتر           ز سگ رسوانر و زو بي‌بهاتر

بياريد اين پليد بدكنش را              بلايه گند پير سگ‌منش را

                                                                        (ص 131)

چو دايه پيش تو آمد براندي           سگ و جادو و پردستانش خواندي

                                                                        (ص 314)

از آن‌جا كه شاعر اشاره به افسانه‌ي عمر مي‌كند كه خاك او را به خود نگرفته و در خواب «سبزپوش» ظاهر مي‌شود، مي‌رساند كه شيعه بوده است:

تن من گر بدين حسرت بميرد                به گيتي هيچ گورش نه‌پذيرد

                                                                        (ص 340)

به خواب اندر فراز آمد سروشي             جواني خوبرويي سبزپوشي

                                                                        (ص 219)

در صفحه 277 تشبيهاتي كه از حروف الفبا مي‌آورد، براي حروف فارسي جديد است كه از عربي اقتباس شده:

خط نامه چو بخت من سياهست              همان نونش چو پشت من دوتا هست

                                                                        (ص 277)

من و تو هردو خواهم مست و خرم  بسان لام الف پيچيده برهم

                                                                        (ص 277)

 

 

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و سوم آبان 1390ساعت 15:0  توسط زهرا غفاری   | 

انتظار

 

نوع ادبی: غنایی

سبک: شعر معاصر

قالب: شعر سپید

محتوا: انتظار مهدی موعود (عج)

شاعر: طاهره صفّارزاده

 درآمد

شعر طاهره صفّارزاده عمدتاً دینی است. او یکی از مفاهیم شعر مذهبی معاصر یعنی «انتظار» را در این شعر آورده است. شاعر انتظار را سکون نمی داند بلکه انتظار را یک حرکت می داند؛ مقابله با ظلم و ستم شاعر وجود حضرت مهدی را چون خورشید، همیشگی و هستی بخش می داند. در این شعر با نمونه ای دیگر از شعر نو در قالب سپید آشنا می شویم.

 شرح مفاهیم درس

همیشه منتظرت هستم/ بی آنکه در رکود نشستن باشم

منتظر ظهور تو هستم بدون آنکه دست از تلاش بردارم.

شعر تعریضی دارد به اندیشه ی کسانی که مفهوم انتظار را بی عملی و رکود می دانند.

همیشه منتظرت هستم ... همیشه در مقابله

به حرکت و تلاش و مبارزه ادامه می دهم و پیوسته منتظر تو هستم. من انتظار را جدای از مبارزه و تلاش نمی دانم.

مقابله: مبارزه                چونان که: همان طور که

آفتاب پنهان: استعاره از امام زمان (به درآمد نگاه کنید)

تو مثل ماه ... و می رسی از کعبه

من به وجود تو ایمان دارم. به روشنی ماه و ستاره و خورشید ایمان دارم که همیشه بوده و هستی و همچون ماه کامل می درخشی از سرزمین بدر و ظهور خواهی کرد از کعبه.

آرایه ها: تشبیه، مراعات نظیر، تلمیح

ایهام: بدر: 1- ماه کامل، 2- سرزمین بدر در آن واقع شد. یاران امام زمان به تعداد اصحاب پیامبر 313 نفر است و فرماندهان هر دو جنگ «محمد» نام داشتند.

و کوفه همان تهران است ... و ظلم را می بندی

کوفه ای که گفته اند، همین تهران است. ابتدا در اینجا شمشیر جدیت علی را بر می کشی و همچون او ظلم را نابود می کنی و عدالت را می شگسترانی.

اشاره دارد به اینکه امام زمان پس از آن از مکه ظهور کرد و همه جا را فتح نمود، کوفه را مرکز حکومت قرار می دهد. شاعر با توجه به انقلاب اسلامی ایران، تهران را کوفه ای می داند که در روایات آمده و آرزو می کند که امام مهدی (عج) حکومت خود را در تهران بنا نهد.

همیشه منتظرت هستم / ای دل وعده داده شده

تلمیح به حدیث نبوی: «یملا الله به الارض عدلاً و قسطاً کما ملئت جوراً و ظلما: خداند به وسیله ی او زمین را پر از عدل و داد می کند همچنان  که پر از ظلم و جور شده بود».

این کوچه ... ظهور کن که منتظرت هستیم.

همه ی مردم در همه ی تاریخ منتظر ظهور تو بوده و هستند و تو خود همه ی این ها را می بینی و می دانی، پس ظهور کن که منتظرت هستیم.

کوچه و خیابان بیانی دیگر از تاریخ است، همان دوره های تاریخی است.

  بیاموزیم

آرایه های متناقض نما یا پارادوکس (Paradox)

متناقض نمایی همان آشنایی زدایی و خلاف عادت است. بیانی است که در ظاهر غیر منطقی به نظر آید، نظیر آوردن دو معنای متناقض در کنار هم یا نسبت دادن دو امر متضاد به یک کس یا یک چیز» فریادِ بی صدا.

زیبایی پارادوکس در این است که تناقض منطقی آن از قدرت استدلال و اقناع ذهنی مخاطب نمی کاهد و غیر منطقی بودن ان در نگاه اول به نظر نمی آید.

از خلاف آمد عادت بطلب کام که من             کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم

(حافظ)

جمعیّت: آسودگی، آرامش؛ کسب آرامش از زلفی که خود پریشان و بی قرار است امری است غیر عادی و بر خلاف عادت معمول و مفهومی است متناقض نما و پارادوکسیکال. 

 

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و سوم آبان 1390ساعت 14:56  توسط زهرا غفاری   | 

خسرو

 

نوع ادبی: غنایی  سبک: نثر معاصر   قالب: داستان کوتاه    محتوا: اعتیاد- همنشین بد

نویسنده: عبدالحسین وجدانی- از مجموعه داستان «عمو غلام»

 شرح مفاهیم مشکل درس

ارتجالاً انشایی می ساخت و ... اجرا می کرد.    ارتجالاً: بی درنگ، بدون اندیشه سخن گفتن یا شعر سرودن      رسا:صفت مشتق(بن مضارع+ ا)    آرایه های ادبی: حسامیزی: صدای گرم

و مثل شاخ شمشاد می آمد و سر جای خودش می نشست!  مثل شاخ شمشاد: شاد و با طراوت

سبک تقریر او در انشا تقلیدی بود کودکانه از ...   تقریر: بیان کردن      نصاب الصبیان

منظومه ای از ابونصر فراهی، که در آن، لغات متداول عربی را با معادل فارسی آنها در بحرهای مختلف به نظم آورده است. این کتاب جزء کتاب های درسی مکتب خانه های قدیم بوده است.

عینک دور بیضی و دسته مفتولی و شیشه های کلفت زنگاری.

دور بیضی: عینکی که فریم عدسی های آن به صورت بیضی باشد.

دسته مفتولی: دسته ی سیمی دارد.

زنگاری: زنگار به معنی زنگ فلزات است و معمولاً آن را سبز می دانند.

زنگاری: آن چه که مایه ای از رنگ سبز در آن باشد.

دی که از دبستان ... و گرد بر انگیخته اند.

دی: بر وزن «بی» به معنی دیروز است.          برزن: محله، کوی

در هم آمیخته: با هم گلاویز شده اند و جنگ خروس می کنند.

دبستان: (دب: نوشتن)، جایی که در آن کتابت و قرائت آموزند. این واژه از ساخته های فرهنگستان زبان فارسی است و به مدرسه ی ابتدایی اطلاق می شود.

یکی از خروسان ضربتی ... و از میدان بگریخت.

به صَدمتی: صدمت: کوفتن، ضرب       به صدمتی: آن چنان کوفتنی، به شدتی

« جهان تیره شد پیش از نامدار»:

مصراعی از داستان رستم و اسفندیار. به این گونه کاربرد مصراع، از شاعری دیگر در اثنای کلام، تضمین گویند. کامل این بیت در شاهنامه ی چاپ مسکو چنین است:

«بزد تیر بر چشم اسفندیار          سیه شد جهان پیش آن نامدار»

لاجرم: ناچار                       سپر بینداخت: کنایه از تسلیم شدن

لیکن خروس غالب ... که « پولاد کوبند آهنگران».    خروس غالب: خروس پیروز در جنگ

نه مناسب حال درویشان: ناجوانمردانه، این بخش را تحت تأثیر حکایت «جدال سعدی با مدعی» از گلستان سعدی نوشته است.

مغلوب: شکست خورده           مخذول: زبون گردیده، خوار   استرحام کردن: رحم خواستن، طلب رحم کردن، التماس کردن

«که پولاد کوبند آهنگران»:   این نیز مصراعی است از داستان رستم و اسفندیار شاهنامه:

«چنانت بکوبم به گرز گران                  که پولاد کوبند آهنگران»

حلالش کردم.  سر او را بریدم، خروس را ذبح کردم، بسمل کردم نیز به همین معنی است.

مخور طعمه جز خسروانی ...

غذایی جز غذای شاهانه مخور، چرا که تنها غذای شاهانه است که جسم و جانت را پرورش می دهد.

خسروانی خورش: غذای شاهانه   «ت» در «یابدت» ضمیر شخصی متصلف متعلق است به جان و نقش مضاف الیهی دارد.

دمی آب خوردن پس از ...

یک لحظه زندگی پس از دفع دشمن از عمر هشتااد ساله لذت بخش تر است.

دمی آب خوردن: کوتاه زمانی زنده ماندن، یک لحظه زندگی

بدسگال: بد اندیش، بدخواه، دشمن، صفت فاعلی مرکب مرخم، جانشین اسم.

مگر در ریاضی که کمیتش لنگ بود ... ابتدایی را بگیرد.

کمیتش لنگ بود: کمیت: اسب سرخ مایل به سیاه      کمیتش لنگ بود: کنایه از ناتوان بودن در انجام کاری

تصدیق نامه: در گذشته به جای گواهی نامه به کار می رفت.

معلّم قران ما ... خشت می زد.     منظور این بود که پر حرف بود. اشاره است به شعر نظامی:

لاف از سخن چو در توان زد                آن خشت بود که پر توان زد

یک روز که خسرو زنگ قران، ... شوری به پا کرده بود.

خسرو زنگ قران، قرآن را در دستگاه آوازی شهناز، با شور و حال تمام می خواند.

شهناز: از اصطلاحات موسیقی و آواز است و آن گوشه ای است از ردیف آوازی شور و به همین جهت با کلمه ی شور در این عبارت مراعات نظیر و آرایه های ایهام تناسب ایجاد کرده است.

به میرزا عباس عتاب کرد.         عتاب کرد: خشم گرفت   اشتر به شعر عرب در حالت است و ...

معنی شعر: شتر نیز از شعر خوانی عرب (حُدی) به نشاط و وجد می آید. اگر تو این نشاط را نداشته باشی، جانوری بی ذوق هستی.

حالت، طرب: هر دو به معنی فرح و نشاط است.      کژ طبع: کج طبع، بی ذوق، بی احساس

یک روز خسرو بر خلاف عادت مألوف ...   مألوف: الفت گرفته، انس گرفته

بر خلاف عادت مألوفه: بر خلاف همیشه، بر خلاف عادتی که به آن انس گرفته است.

و تصویر سرتیپ را با ضمائم و تعلیقات در نهایت مهارت و ...

ضمائم و تعلیقات: مقصود نشان های ارتشی است.            ضمائم: پیوست ها

تعلیقات: آویختنی ها، نشان هایی که بر لباس نظامی آویخته می شود.

این را من از روی طبیعت کشیده ام.    این نقاشی را از سر ذوق و تفنن کشیده ام بدون آنکه آموزش نقاشی دیده باشم( ذوق و استعداد ذاتی طبیعی).

 مرحوم سرتیپ آهسته ... دستت خیلی قوت داره!

خود را جمع و جور کردن: کنایه از خود را اماده کردن، حفظ ظاهر نمودن

دستت خیلی قدرت داره: دست های توانایی داری

سرتیپ هم که رهاوردی باب دندان نصیبش ...   رهاورد: به معنی سوغات و ارمغان است.      باب دندان: خوش مزه ( باب: مناسب)

ای فرزند، حلالت نکنم ... عالمان دین بودند.      حلالت نکنم: تو را عفو نمی کنم

مطربی و مسخرگی پیشه سازی:     تلمیح دارد به بیتی از عبید زاکانی:

رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز   تا داد خود از کهتر  و مهتر بستانی

همه قبیله ی من عالمان دین بودند:      تضمین مصراعی است از سعدی، از بیت:

همه قبیله ی من عالمان دین بودند         مرا معلم عشق تو دلبری آموخت

اندرز مادر بزرگ ناتوان را به گوش اطاعت شنید و ...   گوش اطاعت: اضافه ی غیر تعلقی.

حسودان تنگ نظر و عنودان بد گهر.      عنود: ستیزه کار             بد گهر: بد ذات، غیر اصیل

وی را به می و معشوق و لهو و لعب کشیدند.  لهو: بازی کردن، آنچه انسان را از ملحوظ و مشغول کند  لعب: بازی، این دو کلمه همیشه با هم می آیند.

مرد میدان نبود.دیگر پهلوان میدان کشتی نبود. دیگر مرد میدان زندگی نبود.

منجلاب فساد.

تشبیه، منجلاب: گودالی که در ان آب های بد بو و کثیف جمع گردد.

فی الجمله نماند ... که نخورد.

معاصی: گناهان، جمع معصیت       منکر: زشت، ناپسند     مُسکر: چیزی که خوردن ان مستی آورد مثل شراب

آرایه ها: جمله تضمین است از گلستان سعدی باب هفتم، حکایت پنجم.

سجع: واژه های سجع: نماند، نکرد، نخورد.

من گوش استماع ندارم لمن قول.      تضمین مصراعی است از سعدی از بیت:

بی دل گمان مبر که نصیحت کند قبول              من گوش استماع ندارم لمن تقول

معنی مصراع چنین است: من گوشی برای شنیدن ندارم، برای که می گویی؟!

کبوتری که دگر آشیان نخواهد ...

کبوتری که سرنوشت برای او مرگ رقم زده است و مقدر شده است که دیگر به آشیانه باز نگردد قضا او را به دانه می فریبد و به سوی دام می کشاند. همه ی امور در دست سرنوشت است، ما از خود اختیاری نداریم. ذکر این بیت از زبان خسرو، زبان حال همه کسانی است که همواره گناه، شکست ها و ناکامی و گمراهی های خود را به دوش سرنوشت می افکنند و حاضر نیستند مسئولیت، سستی ها و بی ارادگی ها و خطاهای خود را بپذیرد.

بیاموزمت کیمیای سعادت             زهم صحبت بد جدایی جدایی

                                                                                                  (حافظ)

سعادت و خوشبختی در گرو آن است که از همنشین های بد دوری نمایید.

کیمیای سعادت: جوهر و اساس خوش بختی

 

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و سوم آبان 1390ساعت 14:55  توسط زهرا غفاری   | 

مایع حرف شویی

 

نوع ادبی: غنایی سبک: نثر معاصرقالب: طنزمحتوا: نکوهش پر حرفی و زیاده گویی

نویسنده: جلال رفیع (دیگر آثار نویسنده: در بهشت شداد / فرهنگ مهاجم، فرهنگ مولد)

 درآمد

جلال رفیع روزنامه نگار و منتقد معاصر اغلب می کوشد با نثر انتقادی خویش، مسائل فرهنگی و اجتماعی روزگار ما را به تصویر بکشد. یکی از این موضوعات، پُرگویی و سخنرانی های بی حد و اندازه ی مسؤولان کشور و وعده ها و وعیدهای انان است. نویسنده با زبان طنزآمیز خود به نکوهش این خصیصه می پردازد.

نگاه طنزآمیز و کنایه ای به مسائل می تواند تاثیر برانگیز و اثر بخش و دلنشین تر از صراحت گویی باشد. با این نگاه نویسنده با ظرافت و ریزه کاری و دقیق، ضعف ها و ناراستی ها را با بزرگ نمایی در پیش چشم می آورد. این نثر می کوشد چنین هدفی را برآورده سازد.

 شرح مفاهیم مشکل درس

در این صورت، هویت اصلی ... یا بگو سخنرانی موجی.

اعتراض نویسنده به این است که رسانه های جمعی به جای تولید و ارائه ی محصولات فرهنگی متنوع فقط به انتشار سخنرانی بسنده می کنند. نویسنده در ادامه ی مقاله به زبان طنز به این پدیده ی ناپسند سیاسی- اجتماعی انتقاد می کند.

یا بگو: یا فرض کن، تصور کن، به عبارت دیگر

آرایه ی ایهام:

سخنرانی موجی: به دو معنی ایهام دارد: 1- سخنرانی ای که از طریق امواج رادیویی به شنونده می رسد؛

2- سخنرانی ای که شنونده را موجی و متشنج می کند. منظور از موجی شدن، تغییر در فعالیت سلول های عصبی است که بر اثر صداهای بسیار شدید به وجود می آید و منجر به تشنج فراموشی و از دست دادن توانایی های حسی می شود.

ای بعضی از خطبا و ... کم تر سخن بسراییم.

خطبا: جمع خطیب به معنی سخنران

پیش از خطبا: کسانی که در مراسم نماز جمعه پیش از امام جمعه سخنرانی می کنند.

سخن بسراییم: سخن بگوییم.

این قدر هی! دیوار صوتی را نشکنید.

هی: از کلمه های دعامیانه است به معنی بسیار، پی در پی

دیوار صوتی را نشکنید: به کنایه یعنی پر حرفی نکنید.

دیوار صوتی شکستن: موج ایجاد شده هنگامی که سرعت هواپیما از سرعت صوت بیشتر می شود، حد واسط سرعت صوت و سرعت بالای صوت را می توان دیوار صوتی نامید.

به قول حافظ، ای برادران رحمی ... شما هم رحمی.

جمله تلمیح دارد به این بیت حافظ:

یوسف عزیزم رفت ای برادران رحمی              کز غمش عجب بینم حال پیر کنعانی

به کار بردن تعبیر برادر و خواهر برای نشان دادن خاستگاه اسلامی و انقلابی سخنرانان مورد انتقاد است.

این همه انتشار امواج ... بس است.

امواج مکتوب: به زبان طنز منظور سخنرانی هایی است که در نشریات چاپ می شود.

امواج مصور: سخنرانی هایی که از شبکه های مختلف سیما پخش می شود.

رادیو اکتیو: منظور سخنرانی هایی است که از رادیو – صدا- پخش می شود.

رادار گوشمان تبدیل به ... از کار افتاده است.

پر گویی تاثیر سخن را از بین می برد، گوش ما به سخنان شما بدهکار نیست.

آرایه ها: تشبیه، مراعات نظیر: رادار، گیرنده، دیوار صوتی

مبحث حروف اضافه: به دو معنی ایهام دارد: 1- مبحث حروف اضافه در دستور زبان ؛ 2- سخنان زاید و بیهوده

نامه ی اعمال جراید.

تشبیه: روزنامه ها را به نامه ی اعمال تشبیه کرده است.

آیا تره ای هم در عمل برای این حرف ها خرد خواهد شد؟

تره خرد کردن: اهمیت ندادن، قابل ندانستن.

جمله به صورت پرسش تأکیدی بیان شده است: هیچ کس به این سخنان اهمیت نمی دهد.

پس ... بشوی اوراق اگر ... در دفتر نباشد!

اشاره است به بیتی از حافظ:

بشوی اوراق اگر همدرس مایی که علم عشق در دفتر نگنجد

حافظ می گوید: اگر هم درس ما هستی علم رسمی را کنار بگذار و عشق را برگزین که فارغ از دفتر است. نویسنده ی مقاله مایع حرف شویی در ادامه ی جمله ی پیشین خود می گوید: اگر قرار است این سخنان به عملی منجر نشود همان بهتر که گفته نشود و آنچه گفته شده باطل و محو گردد.

سعدیا گرچه سخن دان و ...

سخن دان و مصالح گو بودن کافی نیست باید مرد عمل بود. آن چه مشکل را حل می کند عمل است نه سخن.

خطابه های رم قدیم و ... عصر باستانی غرب؟!

خطابه: سخنرانی، یکی از فنون علم منطق است و آن فنی است که گوینده، شنونده را قانع می کند و بر پذیرش سخنان خود مایل نماید.

دموستنس: یکی از خطبای بزرگ آتن

خطیب حرفه ای و کامپیوتری ...

کامپیوتری به کنایه کسی را گویند که حافظه و حضور ذهنی قوی داشته باشد و اطلاعاتی متنوع و جامع در ذهن داشته باشد.

اسب فصاحت در ... بوده است.

با هنر نمایی تمام سخنرانی کردن.

فصاحت : روانی کلام، شیوایی در سخن

بلاغت: در اصطلاح اوردن کلام به مقتضای مقام. بلاغت مربوط است به معنی و فصاحت مربوط است به لفظ.

اسب فصاحت و میدان بلاغت: تشبیه

یعنی خطیب، سواره و مستمعان، پیاده بوده اند!

سوار: مسلط، برتر، آگاه

پیاده: زیر دست، ناگاه، فرودست

خطیب بر مرکب چمون سخن سوار ... به مرکب خموش تبدیل کند.

چموش: سرکش، بدرفتار

مرکبِ چموشِ سخن: تشبیه. سخن و سخنرانی به اسب سرکش و بدرفتاری مانند شده است.

مرکب چموش را به مرکب خموش تبدیل کند: در فنون سخنوری مهارت پیدا کند تا بتواند برل سخن مسلط شود.

آرایه ها: تشبیه، جناس( چموش، خموش) تضاد( چموش، خموش)، مراعات نظیر( چموش، مرکب، سوار، خموش= رام)

خطبا با آکروباسی های ... هیپنوتیزم می کردند.

آکروباسی: بند بازی، در این جا منظور فنون گوناگون سخنوری و اقناع مخاطب است.

هیپنوتیزم: خواب مصنوعی، در این جا منظور آن است که گویندگان، مخاطبان را به شدت تحت تاثیر القائات خود قرار می دادند و می توانستند هر سخنی را به شنونده القا کنند.

ابزار علم کلام به این معنی ... مرغوب کرده بوده است.

علم کلام: در اصطلاح علمی علم اصول عقاید است، در همه ادیان؛ در این جا منظور نویسنده این است که گویی این اصطلاح در نزد عده ای  معنی اصلی خود را از دست داده است و علم کلام به علم سخن و علم حرافی بدل گشته است!

نطق آکروباتیک: آکروبات: ورزشی که در آن حرکات موزون و سنگین کنند.

نطق آکروباتیک و ژیمناستیک کلامی: منظور بازی با کلمات و بیان سخنان فریبنده است

مسحور: کسی را سحر و جادو کردن                مرعوب کردن: ترساندن

می گوید لفظ اروپایی ... به معانی رونده!

استفاده ای طنزآمیز است از شباهت های ظاهری کلمه ی ماشی که در عربی به معنی رونده و راه رونده است و کلمه ی ماشین به معنی اتومبیل.

ندانم که این بار چرا ان تجربه، صفرا فزود.

نتیجه ای بر عکس و متفاوت با آن چه انتظار داشتیم حاصل شده. اشاره است به این بیت مولانا:

از قضا سرکنگبین صفرا فزود                روغن بادام خشکی می نمود

مگر آنکه بگویم علل و ... پنجه در یقه افکندن

نویسنده به طنز می گوید: می توانیم اشتباهات و کوتاهی خود را به پای خدا بنویسیم و بگوییم، تنها علل و اسباب در اختیار ماست و اثر و نتیجه در دست اوست، لابد او چنین خواسته است و البته به آن چه او می کند نمی توان اعتراض کرد.

پنجه در یقه افکندن: کنایه از اعتراض کردن.

کم گوی و گزیده گوی چون دُر                          تا ز اندک تو جهان شود پر

لاف از سخن چو دُر توان زد                    آن خشت بود که پر توان زد

معنی شعر: کم سخن بگو اما بکوش تا سخنان تو همچون دُر ارزشمند باشد تا در عالمی تأثیر بگذارد. به سخنان ارزشمند می توان افتخار کرد. پر گویی مثل خشت زدن است، افتخاری ندارد.

بیاموزیم    طنز

طنز شیوه ی نقد و نکوهش غیر مستقیم است، و هدف آن هشدار دادن، اصلاح نابسامانی ها و ناهنجاری های اجتماعی است. طنز با نوعی درشت نمایی و با خنده همراه است. طنز نویس پزشک روح است. عبید زاکانی، فخر الدین علی صفی، دهخدا، نسیم شمال، جمال زاده، ابوالقاسم حالت و کیومرث صابری، طنزپردازان گذشته و معاصر ایران و ادبیات فارسی هستند.

 

 

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و سوم آبان 1390ساعت 14:54  توسط زهرا غفاری   | 

پادشاه فصل ها، پاییز

نوع ادبی: غنایی سبک: معاصرقالب: نیماییمحتوا: توصیف فضای اجتماعی ایران در قالب توصیف پاییزشاعر: مهدی اخوان ثالث   درآمد

شعر باغ من نمونه ای از اشعار اجتماعی و سیاسی دهه ی سی است. شاعر باغ پاییزی را توصیف می کند. او باغ بی برگی را نماد جامعه ی ایرانی گرفته، و سالهای 1335 و اختناق رژیم شاه را نشان می دهد. اخوان با توصیفات زیبا و طبیعی خود پیوندی میان مسائل عصر و طبیعت زده و این دو را در هم می آمیزد. باغ من نمونه ای از ادب معاصر است که ما را با اخوان و مضامین شعری او اشنا می کند. اخوان در سال 1307 در مشهد متولد شد. در سال 1326 اولین مجموعه ی شعریش را با نام «ارغنون» منتشر کرد. از این اوستا، در حیاط کوچک پاییز در زندان و زمستان از اشعار اوست. شرح مفاهیم درس

آسمانش را گرفته ... با سکوت پاک غمناکش

آسمان سرزمین ابری است، هوایش گرفته از اختناق و استبداد است. مردم فقیر و محروم سرزمین من ناامید و تنها و غمگین، معصومانه سکوت کرده اند.

 شعر در سال 1335، عصر اختناق پهلوی سروده شده است. در این شعر توصیف طبیعی را با وضع جامعه ی سیاسی عصر خو در هم آمیخته است.

«ش» در آسمانش، ضمیر متصل، مرجع آن«باغ من».

آرایه ها: تشخیص، تشبیه، متناقض نما، مراعات نظیر(آسمان، ابر، نمناک)، ایهام (بی برگی:1- خزان، 2- فقر و محرومیت. برگ یعنی توشه، زاد، معاش)

باغ من: همان خانه ی من است، ایران                ابر: همان حاکمیت استبداد است

پوستین سرد: تصویری متناقض نما است، چرا که همه از پوستین انتظار گرما دارند. این تصویر بیانگر حاکمیتی است که به جای آن تکیه گاه و پشتیبان مردم باشد و به منافع ملی بیندیشد، سرمایه های ملتش را چپاول می کند و بر او می تازد.

ساز او باران، ... زرتار، پودش باد

ساز این باغ خزان زده (ایران) باران است و سرود شادی اش هوی هوی باد، عریانی (محرومیت و فقر) لباس این باغ است و پوشش دیگرش بافته ای است که تار آن از شعله های طلایی آفتاب است و پود آن باد مثل همان شولای عریانی.

«باد و باران می خوانند و خزان پوشش باغ است، آفتاب هم بر این پیکره ی عریان هنوز می تابد، غمناکی، تصویر نهانی این باغ عظیم انسانی است».

شولا: خرقه، لباس                     شولای عریانی: لباس برهنگی، متناقض نما

آرایه ها: تشبیه (باران به ساز، باد به سرود، باد به پود)، شعاع آفتاب ( شعله ی زر) به تار.

مراعات نظیر: (باد و بارانف تار و پود) متناقض نما، استعاره (شعله ی زر: استعاره از تابش آفتاب)

گو بروید یا نروید، ... چشم در راه بهاری نیست

در این باغ خواه چیزی بروید یا نروید هیچ تفاوتی ندارد، باغی که باغبان ندارد کسی از آن گذر نمی کند.

باغی از آنِ مردمی ناامید، چنین باغی نمی تواند بهار باشد.

شاعر تصویری سیاه و غمگین از سرخوردگی تاریخی مردم ایران در دهه های سی و چهل راهنرمندانه بیان کرده است.

گو: خواه ...، چه ...، «گو» در این معنی حرف ربط است.

گر ز چشمش پرتو گرمی نمی تابد ... خفته در تابوت پست خاک می گوید

اما نه، باغ خزان زده نیز زیباست، چه غم اگر گلی و برگی و صفایی ندارد. باغ پاییزی از میوه هایی حکایت دارد که روزی سر بر اوج اسمان داشته و امروز در دل خاک خفته اند. ایران را باید دوست داشت برای گذشته ی پر افتخارش و بزرگانش.

برگ لبخند: تشبیه

باغ بی برگی ... پادشاه فصل ها، پاییز.

شادی مردم این سرزمین حسرت آلود است و خنده اش آمیخته است با اشکی خونین. فصل خزان است. پادشاه فصل ها سوار بر باد در باغ طبیعت جولان می دهد. همچون خزانی که بر جامعه ی ما حاکم است.

 بی برگی: بی نوایی، حسرت، محرومیت

باغ بی برگی: انبوه انسان های محروم و ناامید

ارایه ها: متناقض نما ( خنده ی خونین و اشک آلود)، استعاره (اسب یال افشان زرد استعاره از باد پاییزی)، تشخیص، تشبیه، تضاد.

 چند ویژگی شعر اخوان

1. برخورداری از صلابت و سنگینی سبک خراسانی

2. به کار گرفتن لحن حماسی و روایی در شعر

3. توجه به اساطیر فرهنگ ایران پیش از اسلام

4. به کار گیری عناصر صرفی و نحوی ( باستان گرایی)

5. به کار گیری ترکیب های نو و تازه

6. استفاده از روایت گری در بیان شعر

7. قدرت بالای توصیف و تصویر گری

8. بهره  گیری از مفاهیم سیاسی و اجتماعی

 

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و سوم آبان 1390ساعت 14:53  توسط زهرا غفاری   | 

بررسي جامعه شناختي سهراب سپهري

به نام خدا

 

   كلام وسيله ي انتقال مفاهيم است و بهترين راه كار در دست نويسنده تا در كمترين زمان و كوتاه ترين بيان بتواند داشته هاي ذهني خود را به خواننده انتقال دهد تا آن جايي كه يك نويسنده ي فصيح زبان رسا قلم , نه تنها چند نفر بلكه مي تواند يك جامعه را به تحرك و واكنش وادار سازد؛ در واقع نويسنده ي متعهد مفسر جامعه ي خويش است.

   به قول معروف «هر آنچه از دل برآيد , لاجرم بر دل نشيند »؛ بنابراين هر بياني اعم از جدي و طنز بايد جايگاه خود را داشته باشد و اين نويسنده است كه مي تواند مقتضاي زمان و مكان را دريابد و مسائل اجتماعي و فردي را با بياني جدي به گوش خواننده برساند : ( باغ آلبالو[1], سووشون[2] ,گل هايي براي خانم هريس[3] , شازده احتجاب4) و گاهي بر حسب كشش و جوشش جامعه, طنز را جايگزين بيان جدي كند: ( موش و گربه , رساله ي دلگشا5, چرند و پرند6 , يكي بود يكي نبود7 و آثار طنز نويس معروف ايرج پزشك زاد) و گاهي ممكن است نويسنده براي تأثير بخشي بيشتر , كلام جدّي را با رگه ها و مايه هاي طنز درهم آميزد: ( دن كيشوت8, سياحت نامه ي ابراهيم بيك 9 ,برخي از قطعات ايرج ميرزا و برخي از آثار صادق هدايت10 ...) .‏‏

   امّا بعد از اين مقدمه ي اندك, به جهت دوري از تطويل كلام , موضوع اصلي مقاله را پي مي گيريم كه خيلي ها و شايد اكثر خوانندگان و منتقدان نه تنها بر آن باور نيستند حتي از نگاه آنان غير قابل قبول است كه در جاي جاي آثارسهراب سپهري, رگه هاي آرام و گاه تند طنز و نقد اجتماعي را بتوان يافت و با آن بتوان حال وهواي انسان و جامعه را دريافت؛ و شايد علت آن , پافشاري روح زيبا طلب و ماوراء نگر سپهري باشد بر روي خصيصه ي اصلي شعر و نگاهش , يعني : عرفان.

از ديد اين منتقدان , نگاه سهراب سپهري به اوضاع اجتماعي اين چنين است:

*«ويژگي شعر سپهري همين گسستگي از عوالم بيرون و پيوستگي مستقيم با عوالم درون است» ـ داريوش آشوري11

*«...سپهري شاعري نبود كه به مناسبت هاي خاصّ فردي يا اجتماعي شعر بسرايد. در زمان زندگي او , هر چند كم تر كسي در شاعريش ترديد داشت, اما بسياري از اينكه زندگي اجتماعي و حوادث محيط و دردهاي خود را اين اندازه كم در آثار او مي ديدند, گله داشتند.» ـ حسين معصومي همداني 12

*«شايد مهم ترين دليلي را كه محتواي شعر سپهري , به رغم گستردگي تأثير سبك و زبان او, هيچ واكنش و پژواك مهمي برنيانگيخت, بتوان در اين دانست كه عناصر اصلي انديشه ي سپهري , پيوندي با مسائل جامعه نداشتند و نه عليه و نه له آن حرفي نمي گفتند.» ـ فرج سركوهي  13

*«و سرانجام , در صفحات آخر اين دفتر ] شرق اندوه[ , مي بينيم كه سپهري اندك اندك به راه افتاده, و اگر چه هنوز ترجيح مي دهد چشم خود را برغم انسان , و پليدي هاي زمانه , ولاي و لجني كه بر چهره ي انسانيت پاشيده شده , ببندد, اما زبان نرم و زيباي خود را يافته است.»ـ علي رضا طبايي[4]14

*«... مي دانيد؟ زورم مي آيد آن عرفان نا به هنگام را باور كنم. سر آدم هاي بي گناه را لب حوض مي برند و من دو قدم پايين تر بايستم و توصيه كنم كه «آب را گل نكنيد»ـ احمد شاملو15

   اگر چه سپهري را اشراف زاده بودايي نيز لقب داده اند (طلا در مس)16 اما با اين توصيفات, منتقداني هستند كه با اشراف كامل بر هشت كتاب و دو كتاب منثور او , «اطاق آبي» و «هنوز در سفرم»17 ،با ديدي جز اين, به نگاه و بيان اجتماعي سپهري نظر داشته باشند:

*«در همين دوره است] دوره ي سوم ـ كتاب حجم سبز[ كه با وقوف شاعر به حوادث جهان پيرامونش آشنا مي شويم و روش او را در روبرو شدن با اين حوادث در مي يابيم:« مرا باز كن مثل يك در به روي هبوط گلابي در اين عصر معراج فولاد...» ـ اسماعيل نوري علاء18

*«سپهري با همه فرق دارد. دنياي فكري و حسي او براي من جالب ترين دنياهاست . او از شهر و زمان و مردم خاصي صحبت نمي كند. او از انسان و زندگي حرف مي زند و به همين دليل وسيع است» ـ فروغ فرخزاد19 

*دكتر اسماعيل حاكمي با اشاره به برخي از مصراع هاي قطعه ي « به باغ همسفران» مي نويسند: «در اين شعر سپهري چنان سخن مي گويد كه پيداست تا حدودي از مشكلات و دردها خبر دارد , آنها را مي شناسد و با
گونه هايي كه در گذر ستم, تر مي شوند و بمب هايي كه چونان باران و هستي تب زده ي انسان معاصر مي رسد, آشناست.»20

     دكتر شميسا از قول اليوت مي نويسد: «هر هنرمند بزرگ يك اثر اصلي دارد و همه ي آثار ديگر او در جهت توضيح و تبيين آن است»21  البته شايد اين نظريه تا حدي با ديدگاه هاي سهراب سپهري رابطه ي مستقيم نداشته باشد زيرا عمده ي ديد و نظر سپهري حول عرفان, طبيعت, لذت هاي ماندگار روحي و عشق به حيات ماندگار مي چرخد:

«بر لب مردابي, پاره ي لبخند تو بر روي لجن ديدم, رفتم به نماز»22 ـ قطعه ي و شكستم , و دويدم ، و فتادم

«دريا كنار از صدف هاي تهي پوشيده است ./ جويندگان مرواريد, به كرانه هاي ديگر رفته اند»23 ـ قطعه ي راه واره

«در اين اتاق تهي پيكر / انسان مه آلود! / نگاهت به حلقه ي كدام در آويخته؟ »24 ـ قطعه ي لولوي شيشه ها

«من گره خواهم زد, چشمان را با خورشيد , دل ها را با عشق , سايه ها را با آب , شاخه ها را با باد»[5]25 ـ قطعه ي
و پيامي در راه

«كار ما شايد اين است / كه ميان گل نيلوفر و قرن / پي آواز حقيقت بدويم.»26 ـ كتاب صداي پاي آب

     و از اين نمونه , چه بسيار جمله ها و قطعه ها مي توان يافت كه همگي از عرفان شرقي و روح منزلت جوي سپهري حكايت دارند؛ و پرداختن به آنها جايگاه و زمان ديگري مي طلبد اگر چه  قسمي از آن را در مقاله ي « آرمان شهر» بيان كرده ام ؛ اما در كنار اين محور اصلي, يعني عرفان, محور فرعي را مي توان يافت كه جداي از محور اصلي نيست زيرا نگاه اصلي سهراب به انسان است و عرفان و اجتماع يعني معنويت و ماديت اگر به هم آميخته نباشند اما در رسيدن به منزل ومقصود مكمل يكديگرند. و سهراب خلاف نظراتي كه قبلاً گذشت, توانسته است در حد خود از عهده ي اين رسالت برآيد.

     اما به جهت روشن شدن منظور , به اختصار به برخي از ديدگاه هاي سپهري مي پردازيم كه آميزه اي از بيان طنز آميز و نگاه اجتماعي اوست:

*ذلت و پستي انسان را اين گونه نشان مي دهد: « مانديم در برابر هيچ , پس نماز مادر را نشكنيم.»

...«نزديك ما شب بي دردي است, دوري كنيم»27ـ قطعه ي آرامش ما, ماييم.

*از كتاب صداي پاي آب:

«پدرم وقتي مرد, پاسبان ها همه شاعر بودند./ مرد بقال از من پرسيد: چند من خربزه مي خواهي؟/ من از او پرسيدم: دل خوش سيري چند»28. سپهري در توضيح اين جمله در يادداشت هايش مي نويسد: «روي زمين ميليون ها گرسنه است. كاش نبود ولي وجود گرسنگي , شقايق را شديدتر مي كند... يادم هست در بنارس ميان مرده ها و بيمارها و گداها از تماشاي يك بناي قديمي دچار ستايش ارگانيك شده بودم... وقتي كه پدرم مرد, نوشتم: پاسبان ها همه شاعر بودند. حضور فاجعه, آني دنيا را تلطيف كرده بود . فاجعه آن طرف سكه بود و گرنه من مي دانستم ومي دانم كه پاسبان ها شاعر نيستند...در تاريكي آن قدر مانده ام كه از روشني حرف بزنم ... ولي نخواهيد كه اين آگاهي خودش را عريان نشان دهد. دنيا ما دچار استحاله ي مداوم است. من هزارها گرسنه در خاك هند ديده ام . و هيچ وقت از گرسنگي حرف نزده ام . نه , هيچ وقت. ولي هر وقت رفته ام از گلي حرف بزنم دهانم گس شده است.گرسنگي هندي سبك دهانم را عوض كرده است و من دين خود را ادا كرده ام.»29  

     دكتر شميسا در توضيح و تبيين بند بالا مي نويسند: «در اين يادداشت مهم دو نكته است: يكي اين كه مي گويد:
 ] سپهري  [عكس العمل من در مقابل زشتي, وصف زيبايي است:« وجود گرسنگي , شقايق را شديد تر مي كند.» و دوم اينكه مي گويد بيان من غير مستقيم است: «ولي نخواهيد كه اين آگاهي خودش را عريان نشان دهد.»30

     و از همين مأخذ : «در چراگاه نصيحت» گاوي ديدم سير/ ... مسجدي دور از آب ./ سر بالين فقيهي نوميد، كوزه اي ديدم لبريز سؤال./ قاطري ديدم بارش «انشاء» ./ اشتري ديدم بارش سبد خالي «پند و امثال» ./ عارفي ديدم بارش «تنناها يا هو»./ من قطاري ديدم, فقه مي برد و چه سنگين مي رفت./ من قطاري ديدم, كه سياست مي برد ( و چه خالي مي رفت) .

...پله هايي كه به گلخانه ي شهوت مي رفت./ پله هايي كه به سردابه ي الكل مي رفت.

... گل فروشي, گل هايش را مي كرد حراج./ ... پسري سنگ به ديوار دبستان مي زد./ كودكي هسته ي زرد آلو را , روي سجاده ي بي رنگ پدر تف مي كرد.

... چرخ يك گاري در حسرت واماندن اسب, / اسب در حسرت خوابيدن گاري چي,/ مرد گاري چي در حسرت مرگ./

... جنگ «نازي ها» با ساقه ناز./ جنگ طوطي و فصاحت با هم . جنگ پيشاني با سردي مهر.

حمله ي دسته ي سنجاقك, به صف كارگر «لوله كشي»./ حمله هنگ سياه قلم ني به حروف سربي./ حمله واژه به فك شاعر./

... فتح يك شهر به دست سه چهار اسب سوار چوبي.

... قتل مهتاب به فرمان نئون./ قتل يك بيد به دست «دولت».

... همه ي روي زمين پيدا بود: نظم در كوچه ي يونان مي رفت./ ... باد در گردنه ي خيبر, بافه اي از خس تاريخ به خاور مي راند.

... من نديدم دو صنوبر را با هم دشمن./ من نديدم بيدي , سايه اش را بفروشد به زمين»[6]31

از كتاب مسافر:

«... و از تلاطم صنعت تمام سطح سفر/ گرفته بود و سياه/ و بوي روغن مي داد./

... و شاعران بزرگ / به برگ هاي مهاجر نماز مي بردند.

و از راه دور سفر, از ميان آدم و آهن / به سمت جوهر پنهان زندگي مي رفت./ »32

     در بندهاي زيرين از ناآگاهي و غفلت و صفت هاي دورويي (انار, سمبل دورويي است؛ دكتر شميسا) و سطحي نگري و ادعا مي گويد:

« ... هر اناري رنگ خود را تا زمين پارسايان گسترش مي داد. / بينش هم شهريان, افسوس , / بر محيط رونق نارنج ها خط مماسي بود ـ قطعه ي صداي ديدار

 ... زير بيدي بوديم . برگي از شاخه ي بالاي سرم چيدم , گفتم : چشم را باز كنيد, آيتي از اين بهتر مي خواهيد؟/ مي شنيدم كه به هم مي گفتند: / سحر مي داند, سحر! ـ قطعه ي سوره ي تماشا

... چرا مردم نمي دانند/ كه لادن اتفاقي نيست,/ نمي دانند در چشمان دم جنبانك امروز, برق آب هاي شط ديروز است؟ قطعه ي آفتابي

... كفش هايم كو؟/ چه كسي بود صدا زد: سهراب/ ... مادرم در خواب ./ و منوچهر و پروانه, و شايد همه ي مردم شهر» قطعه ي نداي آغاز

     در قطعه ي «به باغ هم سفران» كه اوج نگاه « جامعه شناسانه و طنز واره» سپهري است, مي خوانيم:

«... در ابعاد اين عصر خاموش (كنايه از قرن بيستم) / من از طعم تصنيف در متن ادراك يك كوچه تنها ترم.

... من از سطح سيماني قرن مي ترسم./ بيا تا نترسم من از شهرهايي كه خاك سياشان چراگاه جرثقيل است.

مرا باز كن مثل يك در به روي هبوط گلابي در اين عصر معراج پولاد.

مرا خواب كن زير يك شاخه دور از شب اصطكاك فلزات .

... حكايت كن از بمب هايي كه من خواب بودم و افتاد.

حكايت كن از گونه هايي كه من خواب بودم , و تر شد.

بگو چند مرغابي از روي دريا پريدند./ در آن گيرو داري كه چرخ زره پوش از روي رؤياي كودك گذر داشت.

... بگو در بنادر چه اجناس معصومي از راه وارد شد.

چه علمي به موسيقي مثبت بوي باروت پي برد.

چه ادراكي از طعم مجهول نان در مذاق رسالت تراويد.»33[7]

     مطالب و نمونه هايي كه در بيان نگاه اجتماعي و طنز در سخن سهراب سپهري عنوان گرديد، تنها در گذار از هشت كتاب بود و من مطمئنم كه با اشراف بيشتر و دقت تمام تر, بدون هيچ پيش داوري و جانبداري به اين نتيجه خواهيم رسيد كه سپهري نويسنده ي بي دردي نيست كه از روي اشراف زدگي مصائب و موضوعات اجتماعي را ناديده بگيرد.

منابع و مآخذ:

1-     باغ آلبالو, آنتوان چخوف, ترجمه سيمين دانشور, انتشارات نيل , چاپ دوم زمستان 62

2-     سووشون , دانشور سيمين

3-     گل هايي براي خانم هريس , پل گاليكو, ترجمه هوشنگ هوشيار. انتشارات رسام1365

4-     شازده احتجاب ـ گلشيري هوشنگ

5-     موش و گربه , زاكاني عبيد

6-     رساله ي دلگشا, زاكاني عبيد

7-     يكي بود يكي نبود, جمال زاده محمد علي

8-     انواع ادبي , شميسا سيروس , انتشارات باغ آينه , تهران 1370

9-     دن كيشوت , سروانتس , تلخيص رونالدستورز, ترجمه احمد رضا احساني, انتشارات توسن چاپ چهارم 1369

10-  سياحت نامه ابراهيم بيك, زين العابدين مراغه اي

11-  باغ تنهايي , به كوشش حميد سياهپوش , انتشارات نگاه‌ ـ تهران 1376

12-  طلا در مس, رضا براهني ـ چاپ دوم, 1347 انتشارات زمان

13-  هنوز در سفرم , به كوشش پريدخت سپهري , انتشارات فرزان , تهران 1380

14-  نگاهي به سهراب سپهري ـ شميسا سيروس , انتشارات صداي معاصر , چاپ نهم 1382

15-  هشت كتاب ـ سپهري سهراب‌ , كتابخانه طهوري , چاپ بيست و سوم تابستان 1378


1- آنتوان چخوف                  5- عبيد زاكاني                                               9- زين العابدين مراغه اي                                                      

2- سيمين دانشور                 6- علي اكبر دهخدا                                         10-  انواع ادبي ,دكتر سيروس شميسا ص 273                                             

 3- پل گاليكو                      7- محمد علي جمال زاد                                    11- باغ تنهايي , به كوشش حميد سياهپوش ص 11                                                                                                             

 4-  هوشنگ گلشيري            8- سروانتس                                               12- ايضاً ص 28        

 

13- ايضاً ص 103                       17- به كشش پريدخت سپهري                                    21- نگاهي به سهراب سپهري ـ دكتر شميسا ص 34 پاورقي                   

14-  ايضاً ص179                         18- باغ تنهايي , به كوشش حميد سياهپوش ص 47        22- هشت كتاب ص 257                  

15- ايضاً ص 264                      19- ايضاً ص 265                                            23- ايضاً ص 186

16- رضا براهني ص 115           20-  ايضاً ص 81                                              24- ايضاً ص 100

 

[5] 25- ايضاً ص 339                    27- ايضاً ص 172                      29- هنوز در سفرم به كوشش پريدخت سپهري ص 25

26- ايضاً ص 299                      28- ايضاً ص 274                      30- نگاهي به سپهري , سيروس شميسا ص 364

[6] 31- هشت كتاب صص 278 تا 288                              32- ايضاً ص 318

[7] 33- ايضاً صص 394 تا 397

+ نوشته شده در  جمعه بیستم آبان 1390ساعت 19:47  توسط زهرا غفاری   | 

نقدی بر آثار طاهره صفارزاده

 

از افسانه حکیمیان

طاهره صفارزاده درسال1317 در سیرجان متولد شد. بعد از تحصیلات متوسطه وارد دانشگاه شیراز و در رشته ی زبان های خارجی موفق به اخذ لیسانس گرددید سپس برای ادامه ی تحصیل راهی آمریکا شد و دکتری زبان و ادبیات انگلیسی و creative writing را دریافت کرد.

زندگی در محیط آمریکا و آشنایی با شعرای دیگر در کار شعری او تأثیر فراوان به جای گذاشت که در کتاب " سد و بازوان" مشهود است. "سد و بازوان" ترجمه ی منتخبی از دو کتاب " چتر سرخ" و " چتر سرخ و بعد" است که وی به زبان انگلیسی به چاپ رساند و بعدها به فارسی ترجمه شد.

از اوایل جوانی وارد مبارزات سیاسی شد و درگیری های شدیدی با ساواک داشت. شعر "سفر عاشقانه" به صورت زیرزمینی چاپ و دست به دست می گشت ، آیندگان ادبی صرفا به خاطر چاپ این شعر توقیف شد.

پس از مراجعت به ایران ، صفارزاده کار تدریس خود را در دانشگاه شهید بهشتی آغاز کرد و در دانشگاه تهران ادامه داد .

از آثار او می توان "رهگذر مهتاب" ، "دفتر دوم" ، " سد و بازوان" ( که منتخبی از چتر سرخ و چتر سرخ و بعد است) ، " طنین در دلتا" ، "سفرپنجم" ، " بیعت با بیداری" ،" دیدار صبح" و یک مجموعه داستان به نام " پیوندهای تلخ" و هم چنین " اصول و مبانی ترجمه" و " ترجمه ی مفاهیم بنیادی قرآن مجید" را نام برد.

"رهگذر مهتاب " مجموعه شعرهای 1335 تا 1341 طاهره صفارزاده و اولین تجربه ی شعری اوست که

 به چاپ رسیده است . در این کتاب به اشعاری بر می خوریم با قالب های متفاوت که قالب های قدیمی تر چون چارپاره و غزل بخش بیش تری را در آن اشغال می کند . وزن کاملاً رعایت شده ، چه به صورت وزن عروضی سنتی و چه به صورت وزن نیمایی.تصاویر اغلب ساده و گاه تکراری است :

چو رسد لحظه ی بدرود امید

جهد از سینه برون ناوک آه

گوهر اشک و دل سوخته را

چه کنم گر نکنم هدیه ی راه[1]

گرچه گاه به تصاویر زیبایی نیز برمی خوریم :

قلم در دست من

از قلب من بر کاغذی

شعر خزان می ریخت[2]

از نظر محتوا ، عاشقانه ها بیشترین درصد شعرهای کتاب را تشکیل می دهند و بعد از آن اشعار اجتماعی و فلسفی که هر دو گروه در کتاب های بعدی شاعر به کمال می رسند ، اصولاً نوآوری که بعد ها صفت بارز صفّارزاده می شود در "رهگذر مهتاب " چه ازنظر شکل و چه از نظر محتوا کم رنگ است ، اما درآثار بعدی وی با شاعری خلّاق و پویا مواجهیم که زبان شعریش برخاسته از کوشش های او برای رسیدن به فرم

دلخواه است و تأثیر هیچ شاعر دیگری را در اشعار او نمی توان یافت.

صفّارزاده در "دفتر دوم " وزن را کاملاً و در همه ی شعرها رعایت نکرد و در "طنین در دلتا " طنین را جایگزین وزن ساخت زیرا طنین به عنوان ضربه های بیداری جای وزن راکه به عقیده ی اوخاصیّت تخدیری دارد پر می کند. صفّارزاده در مورد طنین می گوید :

" به نظرمن یک اثر هنری باید در کلیّت مطرح شود،یعنی اگر عوامل سازنده ی شعر،کلمه،تصویر،  تشبیه،

استعاره و تعبیر شاعرانه نتوانند در ساختن این کلیّت مؤثّر باشند، زائدند ؛همان طور که قضاوت درباره ی هریک از این اجزا هم بدون درنظر داشتن این کلیّت و فضای شعر بیهوده است. خوب در کلیّتی که ارتباطات ذهنی و عینی دقیقاً حفظ شده و دریافت ها توالی پیداکرده باشند حتی یک عبارت ساده ی محاوره ای هم موقعیتی دارد و انرژی شعر را القا می کند و این انرژی به هم پیوسته ، خواننده را، البتــّه خوانــنده ای کــه

با آگاهی و توجه ، رویدادهای شعر را دنبال می کند، به جلو می برد و برای دنبال کردن شعر بیدار نگه می دارد. با این توضیح در شعری که به کلیّت رسیده باشد طنین " بعد معنایی" یک خط، یک کلمه و یا یک تصویر است ، مثلاً در این دو خط :

 

سوختن هیزم را دیده بودم

سوختن هیزم و اسکلت انسان رانه[3]

اگر خواننده دقت نکند می گویدچیز مهمی نیست ، سوختن مرده را ندیدی که ندیده باش ولی اگر دقّت کند

می فهمد که کلمه ی" اسکلت" شاخص یک هندی فقرزده است که وقتی می میرد درست مثل یک اسکلت است ، گوشت بین اسکلت و آتش حایل نیست ،آن اسکلت است که می سوزد.

یا مثلاً وقتی باز در همین شعر می گویم :

یک روز دوشنبه سه بیکار را در پارک دیدیم

که کنار هم ایستاده بودند

سه پیردختر در سه پیراهن گلدار

با سه بینی بزرگ در یک امتداد

ادی گفت خواهرند

لیندولف گفت یهودی اند

هر سه روی شانه ی چپشان برگشته بودند

من یک یهودی را می شناسم که در زندگی قبلی اش

                                                اس اس بوده است[4]

در این تصویر طنین های مختلف وجود دارد ، با توجه به این که محل، مرده سوزان است و حرف مرگ، سطر " من یک یهودی را می شناسم که در زندگی قبلی اش اس اس بوده است " تصادف های عالم تناسخ را مفهومی ضربه وار می دهد و یا در همین تصویر وقتی مشخصات سه پیردختر مطرح می شود ، "ادی" که سمبل یک آدم معمولی است به طور طبیعی می گوید خواهرند "لیندولف" که یک آلمانی است که از اسمش

این طور می فهمیم ، قبل از خواهر بودن به یهودی بودن آن ها فکر می کند."[5]

البته در کتاب های "سفرپنجم" ، " بیعت با بیداری" و "دیدار صبح" اشعار موزون هم دیده می شود ولی هماهنگی وزنی رعایت نشده است.

صفّارزاده از زبان محاوره در شعرش کاملا استفاده می کند و به خصوص از "طنین در دلتا " این زبان مشهودتر شده است :

امروز به عبدالرحمن گفتم لیوان های هتل را کمی ضدعفونی کند

گفت در کلکته مرض از این حرف ها بیشتر است [6]

در این گونه شعرها ، صفّارزاده سعی در رام کردن کلمات روزمره و استخدام آن ها در شعر دارد ، به کار

بردن واژه هایی چون زکام ، پرسیاوشان ،کتری در شعر، نیاز به شهامت دارد با این حال در شعر او خیلی

 خوب جا گرفته اند:

زکام دیرینه

تب دیرینه است

همخانه ام

پرسیاوشان را

در کتری کسالت

             می جوشاند[7]

طنز از خصوصیات زبانی اوست که لطف خاصی به کلامش می دهد :

دوست من رئیس شده است

دوست دوست من رئیس شده است

دوست دوست دوست من رئیس شده است[8]

که دراین قطعه شعرمفهوم پارتی بازی را با طنز بیان می کند و یا :

ملک از جمیع جهات آباد است

آباد از تمدن فرعونیان

فانتوم

     نئون

         پلیس

             پلاسکو[9]

موسیقی داخلی یا واج آرایی یکی از عوامل زیبایی کلام او در عین بی وزنی است:

زمین خوراک تو خواهد شد

و تو خوراک زمین خواهی شد

و ما غبار خوارانیم

                 همدگر خواران

                            نه خام خواران

                                      نه گیاه خواران[10]

و البته صفّارزاده متوجّه است که زیبایی آهنگ جای معنا را نگیرد :

تو آچا را چه قدر قشنگ می گویی

آچا

   آچا

      آچا

کلمه ی عجیبی است

آهنگی منبسط با طنین گرفته

حرف را از آهنگ جدا ببینیم[11]

" با انتخاب کلمه ی خوش آهنگی مثل " آچا" که در زبان هندی معانی ( بله ، خوبه ، درسته ،چشم و اطاعت) دارد و بندگی شرقی را القا می کند ، به معنای درونی یک کلمه و جدایی آن از آهنگ توجّه می دهد. "[12]

تداعی های پی در پی نیز از خصوصیات سبکی صفّارزاده است که نمونه ی مشخص آن شعر " سفر اول"در کتاب "طنین در دلتا است :

دودها

     دو پله یکی

                بالا می روند

آسانسور طبقه ی دوم شب از کار افتاده است

زندگی تکرار نگاه آسانسورچی است

بالا

پایین

پایین

بالا[13]

تماشای بالا رفتن دودها دودها ، آسانسور را تداعی می کند و این که زندگی شبیه نگاه آسانسورچی است :

بی تحرّک و بی تلاطم ، بالا- پایین . و یا :

پسر روی جنازه ی پدر آتش می گذارد و برهمن دعا می خواند

برهمنان چرا منتر را برای وفور غلّه نمی کارند

بوی استخوان

           بوی عود

اعتراف آن مرده نزد برهمنان چه بود

در قبرستان پاهایم از شانه های عمویم آویزان بود

میان چادری های سیاه پوش گردش می کردیم

تشنه بودم کولی ها مشک آب را دریغ می کردند

بوی قهوه می آید بوی قلیان به من قاقا دادند

مادر میسیز هارمز که مرد میسیز هارمز گفت

آدم در مرگ مادرش

هی باید کارت بنویسد هی باید تلفون جواب دهد

من قاقا را روی قالی پرتاب کردم[14]

دیدن یک صحنه ی مرگ ، شاعر را به خاطرات خود می برد و خاطره ی قبرستان را در کودکی به یادش می آورد و از آن جا به یاد " میسیز هارمز" امریکایی می افتد و عکس العمل او در مورد مرگ مادرش و از آن جا دوباره به خاطرات خود می رسد : من قاقا را روی قالی پرتاب کردم

سمبل نیز نقش خاصی در بیان صفّارزاده دارد ، اصولا ًشعر وی شعری سمبلیک است ، او هم از سمبل های

قدیمی تر چون شب ، زمستان ،سرما ، بهار ، سپیده و هم از سمبل هایی که احتمالا خودساخته و در هر صورت دارای تازگی هستند استفاده می کند.

سمبل های قدیمی مانند :

دهبان پارسی

از بستر شکایت و شب برخاست

خوابش نمی ربود

شب پایدار بود[15]

"شب" به عنوان سمبل تیره روزی و بدبختی و ظلم در اشعار او زیاد تکرار شده است و یا "سرما" در همان مفهوم :

سرما ز سلطه ی نفس تو

                      هراس دارد سرما[16]

اما سمبل های تازه سهم بیشتری در شعر صفّارزاده دارند :

این تپه

این بلندی را

بالا باید رفت[17]

"تپه "و" بلندی "سمبل یک مرحله ، یک برهه از زمان و یک دوران است با مشکلات خاصّ خودش . توجّه به سطور بعدی شعر این مفهوم را روشن تر بیان می کند :

بر تپه ی نخستین

در عهد باران

آلونک درختی

یگانه خانه ی ما بود[18]

و یا "کوتوله ها " به عنوان سمبل آدم های کوتاه فکر در شعر زیر:

چکار دارم

کوتوله ها چه شدند

چکاره شدند

کجا هستند

و یا چرا نمی شنوند

صدای پای کسی را

که از افق بر می گردد

و برمی گردد به افق[19]

 

صفّارزاده کار شعری خود را از دوازده سالگی آغاز می کند. حق طلبی و مخالفت با زورگویی و ستم حتی در اشعار کودکی او به چشم می خورد :

طبیعت بار دیگر با توانگر                               هماهنگ ستم بر بینوا شد

لباس خشم بر تن دیده پر کین                             برای بینوا محنت قضا شد

مسلح شد فلک چون با زمستان                           دماری سخت می خواهد برآرد

ز رنجور و ضعیف و زیردستی                         که سرمایه زر و قدرت ندارد[20]

این ابیات که از شعر " بینوا و زمستان" اولین شعر شاعر نقل شد ، علاوه بر محکم بودن از نظر زبانی ، از نظر محتوا نیز قابل توجه است و احساس او را نسبت به نارسایی های اجتماعی حتی در دوازده سالگی نشان می دهد ، همین احساس است که در کارهای بعدی او به تعهّد و احساس مسئولیّتی عمیق می رسد که آن را لازمه ی شاعری می داند :

شاعر باید شاعر به واقعه ی هستی باشد

وقتی که از نمای فاخر شعرت

به خویش می بالی

آیا ارج تشبیه را در می یابی

آیا دست تو هم

همچون دست الفاظ

به سوی بلندی

به سوی نور

به سوی نیروانا هست؟[21]

او خطاب به شاعر ایده ال خود می گوید :

تو رمزهای ریاضت

تو رازهای رسالت

تو قصه های قساوت را می دانی

تو از قبیله ی شعری

من خویشاوندت هستم

و پشتم از تو گرم است

و پشتم ازتو که می دانی گرم است[22]

تأکید صفّارزاده روی آگاهی و انتقال آن است و ردپای این بینش را در بیش تر اشعار اجتماعی او می توان دید، او خود می گوید :

و این گونه است

که من همیشه از بیداری می گویم در شعر

وقتی که شهر خوابیده بود بیدار بودم

واز بیداری می گفتم

                    از راه

                        از حرکت[23]

شاید بتوان این چند سطر از شعر " سفر اول" را بیانیه ی شعری صفّارزاده چه از نظر زبان و چه از نظر محتوا دانست :

شعری بخوان شارات شعری بخوان

شعری بی تشویش وزن

شعری با روشنی استعاره

زمزمه ای روشنفکرانه

گوش ها راهیان آهنگ اند

طنین، حرکتی است که حرف من در ذهن خواننده می آغازد[24]

در این بیانیه است که صفّارزاده آشکارا با وزن مخالفت می کند و طنین را جایگزین آن می سازد و همین جاست که نسبت به تعقیدهای بی جای کلام اعتراض می کند ، چراکه او شعر را برای مردم می خواهد ، پیچیدگی ها و تعقیدهای بی جا باعث ابهام زیاد شعر و مخفی ماندن پیام آن می شود. او این اعتراض را جــای

دیگر هم عنوان کرده است وقتی می گوید :

لفافه ی استعاره را کمی بگشاییم

من میل دارم شنیده شوم[25]

و این میل او به شنیده شدن و روشنی شعر به دلیل پیام متعهدانه ی شعر اوست ، " زمزمه ای روشنفکرانه "

اشاره به همین پیام دارد.

صفّارزاده ، تعهد را در زبان و محتوای شعر ، هر دو، قابل گسترش می داند :

" به نظر من تعهد ازشاعر ناشی می شود. هم چنین شاعر باید- یعنی در تعهد اوست- که به نهایت وسعت شعری دست یابد ، یعنی شعرش با حفظ روابط ساختمانی اصلی از لحاظ فرم ، کل و جزء زندگی را در بر گیرد ، از لحاظ محتوا ، شعری که به نهایت وسعت برسد به نهایت تعهد هم رسیده است."[26]

و در جواب این سؤال که ابعاد تعهد انسان در شرایط فردی ، اجتماعی ، تاریخی چیست؟ اظهار می دارد :

" همان انسان بودن و ابعاد  تعهد انسانیّت بی شمار است . هرکس در هر کار و هر شرایط تاریخی اگر به این مفهوم بی توجّه باشد ، از پرورش نیروی محرّکه ی وجدان فارغ می ماند. قلمرو پرورش این نیرو به خصوص حوزه ی مسئولیّت دوجانبه است ، یعنی مسئولیّتی که ظالم و مظلوم ، استثمارشونده و استثمارکننده هردو را مقصرمی شناسد. این کامل ترین نوع مسئولیّت است ، همان مسئولیّتی که قرآن برای انسان تعیین می کند."[27]

او شاعری عمیقاً مذهبی است و مذهب پشتوانه ی عدالت خواهی ها و مبارزات اجتماعی اوست. این تمایلات مذهبی که از ابتدا رگه های آن را در شعر او حتی در " رهگذر مهتاب " که اولین کتاب شاعر است ، می توان دید ، در شعر  " سفر عاشقانه " از کتاب " سفر پنجم " به اوج می رسد. " سفر عاشقانه" نقطه ی عطف

این گونه تمایلات  مذهبی است و پس از آن در" بیعت با بیداری " و " دیدار صبح "این گرایش را شکفته تر می بینیم.

صفّارزاده از آیات قرآن و مسائل و شخصیت های مذهبی در شعرش به بهترین نحو استفاده می کند. او تبلور ایده ال خود را در مذهب می جوید. با ذکر نمونه ای از این دست اشعاروی ، بحث را به پایان می بریم ، گرچه بررسی بار غنی محتوایی شعر صفّارزاده و خلاقیّت های او درزمینه ی فرم ، زبان و محتوای شعر ، مجالی بس وسیع تر می طلبد.

من اهل مذهب بیدارانم

وخانه ام در دو سوی خیابانی است

که مردم عایق

در آن گذر دارند

صدای هق هقی از دوردست می آید

چه طور این همه جان قشنگ را

عایق کردند

چه طور

چه طور

چه طور

تبت یدا ابی لهبٍ وتب

تبت یدا ابی لهبٍ وتب

تبت یدا ابی لهبٍ وتب

و این صدا

 که از بضاعت سلسله ی صوتی بیرون است

راهی در رگ هایم دارد

به راه باید رفت[28]

 

منابع

[1] - صفارزاده،طاهره،رهگذر مهتاب،ص 55،شعرمعبدعذر

[2] - صفارزاده،طاهره،رهگذر مهتاب،ص 51،شعرآفرینش

[3] - صفارزاده،طاهره،طنین دردلتا،ص 14،شعرسفراول

[4] - صفارزاده،طاهره،طنین دردلتا،ص 26-25،شعرسفراول

[5] - صفارزاده،طاهره،حرکت ودیروز،ص 127-126

[6] - صفارزاده،طاهره،طنین دردلتا، ص 20،شعرسفراول

[7] - صفارزاده،طاهره، سفرپنجم،ص 12، شعرسفرسلمان

[8] - صفارزاده، طاهره ، طنین دردلتا، ص 68، شعردرجشن تولدولادیمیر

[9] - صفارزاده، طاهره ،بیعت بابیداری ،ص 17، شعر آبادی ددان

[10] - صفارزاده، طاهره ،بیعت بابیداری، ص 35-34، شعرسفربیداران

[11] - صفارزاده، طاهره، طنین دردلتا، ص 25، شعرسفراول

[12] - استنباط ازصفارزاده، طاهره، حرکت ودیروز، ص 121

[13] - صفارزاده، طاهره، طنین دردلتا، ص 7، شعرسفراول

[14] - صفارزاده، طاهره، طنین دردلتا، ص 9، شعرسفراول

[15] - صفارزاده، طاهره، سفرپنجم، ص 11، شعرسفرسلمان

[16] - صفارزاده، طاهره، بیعت بابیداری، ص 13، شعردعوت

[17] - صفارزاده، طاهره، سفرپنجم، ص 48، شعرسفرهزاره

[18] - صفارزاده، طاهره، سفرپنجم، ص 48، شعرسفرهزاره

[19] - صفارزاده، طاهره، سفرپنجم، ص 73، شعرسفرعاشقانه

[20] - نقل از مصاحبه ی نگارنده با طاهره صفارزاده

[21] - صفارزاده، طاهره، سفرپنجم، ص 70، شعرسفرعاشقانه

[22] - صفارزاده، طاهره، سفرپنجم، ص 110، شعر خویشاوند

[23] - صفارزاده، طاهره، بیعت بابیداری، ص 47-46، شعرسفربیداران

[24] - صفارزاده، طاهره، طنین دردلتا، ص 14، شعرسفراول

[25] - صفارزاده، طاهره، طنین دردلتا، ص 40، شعرسفر زمزم

[26] - صفارزاده، طاهره، حرکت و دیروز، ص 161، گفت وگوی اصفهانی با صفارزاده

[27] - صفارزاده، طاهره، حرکت ودیروز، ص 162-161، گفت و گوی اصفهانی باصفارزاده

[28] - صفارزاده، طاهره، سفرپنجم، ص 74، شعرسفرعاشقانه

+ نوشته شده در  جمعه بیستم آبان 1390ساعت 19:45  توسط زهرا غفاری   | 

یلدا و تاثیر آن بر کریسمس

 

فهرست

عنوان

مقدمه ............................................................................................... 2

بررسی لغوی واژۀ یلدا ........................................................................... 3

اهمیت مهر (خورشید ).......................................................................... 3

یلدا وتأثیر آن درکریسمس ....................................................................... 4

ریشۀ مهر درشاهنامه ........................................................................... 4

وجه تسمیه مهریه ................................................................................ 6

یلدا در دیوان شعرای فارسی زبان (ناصرخسرو،سنائی ،حافظ......................... 7

یلدا دردیوان شعرای فارسی زبان (سعدی ،صائب ،خواجو       ........................ 8

منابع ومآخذ......................................................................................... 9

 

 

مقدمه :

 دراین نوشته کوشش شده است درابتدا به بررسی لغوی ومعناشناسانۀ واژۀ یلدا بپردازد،وجه تسمیه آن را بیابد علت واهمیت این جشن رادرزندگی مردمان عهد باستان ریشه یابی کند،نفوذ آیین متیرائیسم را دراروپا مشخص سازد،پیوند مهر ومیترا را با فریدون پادشاه اساطیری ایران درشاهنامه وتاریخ اسطوره ای ایران بیابد . ودرپایان به کارگیری این واژه را دردیوانهای شاعران فارسی زبان با شواهد شعری روشن سازد.

 

                                                             از خدا جوییم توفیق ادب

                                                                                        

بررسی لغوی واژۀ یلدا

دربارۀ شب یلدا مطالب بسیار گفته ونوشته شده گاه آمیخته به اسطوره وافسانه گاه همراه با داستان هاپی درمورد برپایی مراسم وآیین آین جشن کهن وباستانی درجای جای این سرزمین اهواریی .

یلدا واژه ای سریانی است به معنای تولد ومیلاد ، سریانی زبان مردم سوریه وشمال عراق قبل از میلاد  مسیح تاچند قرن بعدازآن یعنی تاظهور اسلام است این زبان رابطه ی نزدیک بازبان یونانی دارد . حال باید پرسید میلاد چه کسی؟

آنچه اکنون به نام شب یلدا معروف است بلندترین شب سال درنیمکرۀ شمالی است ممکن است این تصور نادرست دراذهان ایجاد شودکه بین دوکلمه یلدا وبلند ارتباطی معنایی برقراراست البته چنین نیست . به هرصورت بلندترین شب سال مصادف است با کوتاه ترین روز سال .

یعنی از فردای چنین شبی روزها به تدریج بلندتر می شود ، گویی روز اول دی روز تولد خورشید است واز آن روز به بعد خورشید چون طفل نوزاد هرروز رشد می کند،یعنی روزها بلندتر می شود ،واگر درسراسر عالم بگردیم می بینیم فقط خورشید است که هرجا متولد شود همان جا روز است ،یعنی تولدش نمی تواند شب باشد! ولی همچون مناسبت های دیگر مانند تولد افراد ،سالگردها ،عید وچهارشنبه سوری همیشه شب قبل از آن را جشن می گیرند.

 

اهمیت مهر (خورشید )

اهمیت خورشید نه چیز تازه ای است ونه درآینده ازآن کاسته خواهد شد . درمدرسه می خواندیم که "خورشید سرچشمه انرژی عالم است" ولی توضیح نمی دادند چرا؟ بدون خورشید هیچ گونه گیاه سبز وجود نخواهد داشت ،ودرچرخه حیات برروی کره زمین بدون گیاهان سبز هیچ جانوری هم وجود نخواهدداشت ،زیرا درزنجیره نیاز موجودات به یکدیگر جانوران گوشتخوار مجبور به تغذیه از جانوران علفخوار می شدند. البته قضیه بیش از این هاست وشامل تشکیل مواد سوختی فسیلی مانند نفت هم می شود.

براین اساس ،مردمان عهد قدیم ،پیش از آیین زردشت ،خورشید را مقدس ترین موجود می دانستند  ،و طبعاً این بلندتر شدن روزها مهم ترین پدیده برای آنان به شمار می رفته است . دو کلمه مهر ومیترا به معنی خورشید هستند وهمه این چیزهایی را که اینجا وآنجا از میترائیسم وآئین مهر ومهر پرستی وایزد مهر ومعبد خورشید وهرچه دیگر از این دست می شنویم از نام کشور ژاپن یا کشور آفتاب گرفته تا دایره بزرگ سرخ رنگ خورشید برروی پرچم آل و همه از این باور دیرینه ومقدس بودن خورشید سرچشمه گرفته است

 

یلدا و تأثیر آن در کریسمس

مهر پرستی یا میتراییسم از مرزهای ایران فراتر رفت . دراروپا گسترش پیدا کرد و   مهر ابه هایی که پرستشگاه پیروان آئین مهری بود دراروپا ساخته شد.پادشاهان روم به مهرپرستی گرویدند وآئین مهر برای چند قرن آیین رسمی امپراتوری روم شد. رومیان تولد مهر را "ناتالیس انویکتوس " یعنی "تولد مهر شکست ناپذیر "  naialis=noel=birth می نامیدند وجشن می گرفتند وآن را آغاز سال می دانستند. حتی پس از گسترش دین مسیحیت ،باز کشیشان نتوانسته اند ازگرفتن این جشن ها جلوگیری کنند. اولیای دین جدید پی بردند که برانداختن برخی سنت های آیین مهر مشکل است ویاد آن همچنان درخاطرها زنده می ماند.

تولد عیسی مسیح برهیچ کس به درستی معلوم نیست ،نه سالش ونه روزش و پر واضح که اگر معلوم بود اختلاف وکشمکش برسر آن قرن ها ادامه پیدا نمی کرد . آن را ششم ژانویه ،اول مارس، پانزدهم سپتامبر و روزی هم درنوامبر گفته اند . کنستانتین امپراطور روم که به پدر کلیسا مشهور است درسال 314 میلادی آیین مسیح را جانشین میترائیسم نمود و چون می خواست حساب دو جشن مسیحیان و یهودیان را که همزمان بودند از هم جدا کند، با استفاده از ابهام در تاریخ تولد عیسی و با این بهانه که مسیحیان عیسی را مظهر نور می دانند، عملاً تولّد مهر یا میلاد ایزدمهر را به میلاد مسیح تبدیل کرده است و تاریخ  تولد عیسی را روز 22 دسامبر تعیین نمود که به واسطه اختلاف درمحاسبات کبیسه گیری بعداً به 25 دسامبرتغییر یافت. نخستین بار در تقویم درسال 354 میلادی از 25 دسامبر به عنوان روز تولد مسیح نام برده شده است . بد نیست بدانیم در زمان ابوریحان بیرونی دی ماه را "خورماه " به معنی خورشید ماه نیز می گفتند وبعدها دی با مفهوم آفتاب وروشنایی به شکل day  به معنی ساعات روشن روز وارد زبان انگلیسی شدو امروز به معنی 24 ساعت به کار می رود . روز خورشید یا مهر روز (Sunday) راهم روز مقدس مسیحی (یکشنبه ) قراردادند. دائرۀ المعارف بریتانیکا به شباهت های آشکار بین میترائیسم ومسیحیت اشاره دارد.

مسیحیان سریانی میلاد مسیح را درزبان خود یلدا نامیدند وایرانیان که با سریانی ها همجوار ودرارتباط بودند این واژه را از آنان گرفتند وبرای نامیدن همان روزی که ا زقرن ها قبل به خاطر زایش خورشید برایشان مهم و مقدس بود وحالا مناسبت تازه ای هم پیدا کرده بود وروز تولد عیس شده بود به کار بردند واین روز را یلدا نامیدند. بنابراین ،یلدا نامی است که مسیحیان سریانی برای تولد عیسی به کار برده اند وایرانیان آن را برای همان روز که آغاز بلند شدن روزها یا تولد خورشید بوده به کار می برند.

 

ریشه مهر درشاهنامه

درشاهنامه فریدون پادشاه اساطیری نماد روشنایی مهر وخورشید است ودراسطوره ها وتاریخ افسانه ای ایران با آیین مهر پیوند دارد. تابدان جاکه می توان آغاز این آیین را از روزگار فرمان روایی او دانست در شاهناه نشانه های زیادی مبنی برمیترائیست بودن فریدون وجود دارد که به آنها اشاره می شود :

فردوسی:

1-     پرستیدن مهرگان دین اوست          تن آسانی وخوردن آیین اوست

2-     کرنش درمقابل خورشید

 فریدون به خورشید بر، برد سر           به کین پدر تنگ بسته کمر

بالیدن و رشد فریدون با شیر گاوی « برمایه » نام ، در البرز کوه که کوهی آیینی است وخاستگاه روشنی ، درادبیات منزل و جایگاه خورشید است .

منوچهری می گوید :

سراز البرز برزد قرص خورشید             چوخون آلوده دزدی سر ز مکمن

استاد علامه طباطبایی دریکی از سروده های خود به این آیین به شکلی ایهام گونه اشاره دارد.

            پرستش به مستی است درکیش مهر      

            برونـــند زین جرگـــــــــه هشیــــارهـــا

گاو نیز در آیین میترائیسم نماد آفرینش زمین است که فریدون را می پروراند.

 یکی گاو پرمایه خواهد بُدن                    جهان جوی را دایه خواهد بُدن

3-     ازدیگر نشانه های مهری فریدون داشتن گرزه ی گاو سر است .

4-     وازدیگر نشانه های آن کشتن ضحّاک است .

دکتر سیروس شمیسا دراین باره می گوید:

می دانیم که فریدون کشندۀ جمشید یعنی دهاک را از بین می برد، درفرهنگ عامه کسوف یا خورشید گرفتگی بر اثر حملۀ اژدها به خورشید است ازاین رو طبل و تشت می زنند تا اژدها براثرسر و صدا خورشید را رها کند .

دراین تعبیر فریدون دقیقاً معادل خورشید است و اژی دهاک برخورشید یعنی جمشید که در « ودا » پسر خورشید است چیره شد . بدین ترتیب اژی دهاک برخورشید پیروز شد و آن را به دونیم کرد . و دهاک به وسیلۀ فریدون درالبرز کوه به زنجیر کشیده می شود یعنی فریدون دین مهری برضحاک تیرگی چیره می شود.

 

وجه تسمیه مهریه

مهر خود علاوه برخورشید که نورافشان است ومرکز گرمی وحرارت و پایۀ زندگی که پایه و مایه وصلت و عشق و ازدواج است . به معنای محبّت و دوستی نیز است و سرمایه دوستی زن و شوهر را مهریه گویند. که پایه و مایه وصلت و عشق و ازدواج است .

 

 یلدا دردیوان شعرای فارسی زبان

شاعران فارسی زبان از یلدا بسیار گفته اند، ازجمله سه شاعر صاحب نام متعلّق به نهصد تا هزار سال پیش به ارتباط مستقیم یلدا و حضرت مسیح اشاره کرده اند. دو بیت متوالی زیر از ناصر خسرو است که درآن ترسا به معنی مسیحی و لیل قدر همان شب قدر مسلمانان است :

گر زی تو قول ترسا مجهول است                 معروف نیست قول تو زی ترسا

یکشـنبه است از او ز تـو آدیـنه                    تو دلیـل قـدر داری و او یلدا

دوبیت متوالی زیر از امیر معزّی است که در آن به مهر و ترسا هر دو اشاره دارد:

ایزد دادار مهر وکین توگوئی                          ازشب قدر آفرید واز شب یلدا

زانکه به مهرت بود تقرب مؤمن                      زانکه به کینت بود تفاخر ترسا

دوبیت متوالی زیراز سنائی  شاعر قرن ششم نیز معلوم می دارد که یلدا قبلا  وجود داشته ولی با قرار دادن آن به عنوان زاد روز عیسی معروف تر شده است :

 

چو علم آموختی از حرص آن گه ترس، کاندر شب  

چو دزدی با چراغ آید گزیده تر برد کالا

 به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویـی 

 که ا زیک چاکری عیسی چنان معروف شد یلدا

حافظ دربیت زیر ملال همنشینی با حاکمان (ستم پیشه ) را به بلندی شب یلدا تشبیه نموده و توکل می کند که با طلوع خورشید (عدالت ) شب تاریک به پایان رسد

صحبت حکّام ظلمت شب یلدا است                 نور ز خورشید خواه بوکه برآید .

درشعر پارسی، بلندی گیسوی یار را به شب یلدا مانند کرده اند، با سه بیت به ترتیب از سعدی ،صائب و خواجوی کرمانی :

روز رویش چون برانداخت نقاب از سر زلف        گویی از روز قیامت شب یلدا برخاست

می کنـد زلف دراز تو بـه دل های حزیـن           آنچـه با خسته روانان شب یلدا نکنـد

 

دوران فراق ودوری از معشوق را هم که درچشم عاشق طولانی می نماید به شب یلدا تشبیه کرده اند، با سه بیت به ترتیب از اوحدی مراغه ای ،سعدی وفروغی بسطامی :

شب هجرانت ای دلبر شب یلداست پنداری    رخت نوروز ودیدار تو عید ماست پنداری

نظر به روی توهربامداد نوروزیست            شب فراق توهرشب که هست یلدائیست

 من از روز جـزا واقـف نبـودم                    شــب یلـــدای هجــران آفریـدنـد.

................ درمیان ما ایرانیان هنوز این رسم برجای مانده که دربلندترین شب سال ، یا شب چلّه ،افراد خانواده گرد هم آیند و آجیل و شیرینی می خورند،آنها که گرم مزاجند خنکی ، مانند هندوانه و آنها که سرد مزاجند گرمی مانند خرما و انجیر و ارده شیره  خورند تا طبع و مزاجشان برگردد . با حرف و خاطره و فال حافظ تا دیرگاه و نزدیک سحر و گاه تا طلوع آفتاب بیدار نشینند تا برآمدن آفتاب را نظاره کنند.......... رسمی که درغبار زمان رنگ باخته و نام و نشان از دست داده آئینی که صدا و سیمایش درهیاهو و سیطره مسیحیت به سختی شنیده و دیده می شود.

 

منابع ومآخذ:

1-     رضا هاشم،جشن های آتش ،انتشارات بهجت ، چاپ اول 1383

2-     نحوی ، سید محمد ، یک کوله بار خواندنی ،مؤسسه فرهنگی نشر رامین ،چ اول 1382 .

3-     مهر ، فرهنگ، دیدی نو از دینی کهن ، انتشارات ....... ، چاپ  1382 .

4-     انجوی شیرازی ، سید ابوالقاسم ،جشنها و آداب ومعتقدات زمستان ، تابستان 1382 .

5-     مجله ی رشد ادب ، پاییز 84 ، شماره 75 .

6-     بهار ، مهرداد ، جستاری چند درفرهنگ ایران ، انتشارات شرکت فکر روز- زمستان 1374 .

7-     صفا ، ذبیح الله ، تاریخ ادبیات ایران  .

8-     غلامرضایی ، محمد ، گزیده اشعار ناصر خسرو ، انتشارات دیبا ،1384 .

9-     دیوان حافظ شیرازی ، مؤسسه انتشارات یادمان ، 1384 .

 

 

 

+ نوشته شده در  جمعه بیستم آبان 1390ساعت 19:42  توسط زهرا غفاری   | 

ما همچنان در اول وصف تو مانده ايم

* منّت خداي را عزّوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزيد نعمت3 .
ـ منّت خداي را : منت : احسان و نيکويي ...  در حق کسي ، سپاس نهادن   را : خاص : مخصوص                 ـ عزّوجلّ : مرکب از دو فعل ماضي که حالت صفت را پيا کرده است يعني عزيز ( بي همتا و ارجمند ) و بزرگ است .

ـ طاعت : فرمانبرداري کردن ، عبادت کردن   موجب : سبب     قربت : نزديکي

ـ تلميح به آيات قرآن دارد :

1- « اِنَّ اَکرَمَکُم عنداللهِ اَتقيکُم » ( سوره ي  حجرات ، آيه ي 13 )

       گرامي ترين شما در نزد خدا پرهيزگارترين شماست .

2- و قالوا سمعنا و اطعنا غفرانکَ ربّنا و اليک المصير ( سوره بقره آيه ي 80 )

        اظهار کردند که فرمان خدا شنيديم و اطاعت کرديم ، پروردگارا ما آموزش تو را مي خواهيم

        و مي دانيم که برگشت همه بسوي تو است .

3- « ولو انهم قالوا سمعنا و اطعنا و اسمع و انظرنا لکان خيراً لهم و اقوم » ( سوره النساء آيه      46)

    و اگر به احترام گفتندي که ما فرمان حق را شنيده و فوراً طاعت مي کنيم تو در سخن ما بشنو و

     به حال ما بنگر ؛ هر آينه آنان را نيکوتر بود و به صواب نزديک تر .

4- « و اذکُروُ نعمه الله عليکم وَ ميثاقه الّذي و اثقکُم به ، اِذ قُلتُم سَمعنا و اطعنا ، وَ انقو الله ان الله عليمٌ بذات الصُدور » ( سوره المائده ، آيه ي 7 )

     و ياد کنيد نعمت خدا را به شما ارزاني داشت ، و عهد او را که با شما استوار کرد که اطاعت

     امر او کنيد ، آنگاه که گفتيد امر تو را شنيديم و طاعت تو پيش گرفتيم ، پس از خدا بترسيد که

      خدا به نيات قبلي و انديشه هاي دروني شما آگاه است .

5- « و اذ تاذّن لئن شکرتُم لا زيدنُکم و لَئن کفرتم انَّ عذابي لشديد » ( سوره ي ابراهيم ، آيه  7 )

      و باز به خاطر آريد که وقتي خدا اعلام فرمود که شما بندگان اگر شکر نعمت به جاي آريد ،

      بر نعمت شما مي افزاييم ،  و اگر کفران  کنيد به عذاب شديد گرفتار مي کنيم .

و مفهوم آن معادل اين بيت مولوي است :

شکر نعمت ، نعمتت افزون کند                      کفر ، نعمت از کفت بيرون کند

ـ جاي اصلي ضمير متصل ( ش) در « به شکر اندرش » بعد از واژه ي « شکر » است و نقش مضاف اليه دارد .

ـ بين « قرب و نعمت » سجع متوازي وجود دارد . ( گلستان سعدي ، ص 195 )

* هر نفسي  که فرو مي رود ، ممدّ  حيات است و چون بر مي آيد ، مفرّج ذات . پس در هر نفسي دو نعمت موجود است و بر هر نعمتي شکري واجب .

از دست و زبان که بر آيد                           کز عهده ي شکرش به در آيد ؟

اِعملوا آل داوود شکراً و قليل ٌ مِن عبادي الشَّکور4 .

ـ تلميح دارد : « وَ ان تَعُدُّوا نعمه الله لا تحصوها » ( سوره ي النحل ، آيه ي 18 )

اگر بخواهيد که نعمت هاي بي حدّ و حصر خدا را شماره کنيد ، هرگز نتوانيد

سراج الدين محمود ارموي در کتاب لطائف الحکمه نوشته است : « علما  گفته اند که در شبانه روز آدمي بيست و چهار هزار نفس بزند . پس هر شبانه روز آدمي از فضل آفريدگار بيست و چهار هزاربار خلعت حیات  بپوشد .  »

گوته ، شاعر نامدار آلماني ، نيز با الهام از اين سخن سعدي گفته است : « در هر نفسي دو نعمت موجود است : آنگه که دم فرو مي رود و آنگه که بر مي آيد ، تا از اين رفتن و بر آمدن شمع حيات فروزان ماند  . »

ـ « بر هر نعمتي شکري واجب » به سخن امام سجاد اشاره دارد « هر وقت که موفق شوم تا تو را حمد و ستايش کنم ، به شکر اين توفيق ، واجب  مي شود که دوباره تو را شکر کنم . »

فرو مي رود و بر مي آيد : آرايه تضاد دارد . حيات و ذات : سجع مطرّف

ـ دست مجاز از عمل و زبان مجاز از سخن

 دست و زبان : مراعات نظير دارند

ـ آيد : رديف « برودر » : قافيه است  در ضمن قالب آن « فرد » است . بيت استفهام انکاري دارد .

ـ « اعملوا ... » آرايه ي تضمين دارد به « سوره ي سبا  آيه ي 13. »

بنده همان به ز تقصير خويش

 عذر به درگاه خداي آورد

و رنه سزاوار خداوندي اش

 کس نتواند که به جاي آورد

ـ قالب : قطعه است .   تقصير : به معني کوتاهي در انجام کاري است . در اينجا منظور کوتاهي در سپاس از نعمت هاست .

ـ تلميح به آيه ي قرآن دارد . « و ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدرهَ » ( سوره ي الزّمر ، آيه 67 )

خدا را چنانکه شايد به عظمت نشناختند .

ـ بيت دوم در مفهوم کلي با مصراع « ما همچنان در اوّل وصف تو مانده ايم » ارتباط معنايي دارد. ( همان ، ص 196 )

* باران رحمت بي حسابش همه را رسيده و خوان نعمت بي دريغش همه حا کشيده  . پرده ي ناموس بندگان به گناه فاحش ندرند و وظيفه ي روزي به خطاي منکر نبرد 5.

ـ تلميح به آيات قرآن دارد :

1- « وَ ما مِن دابه في الارض الا علي الله رزقها » ( سوره هود ، آيه 6 )

 هيچ جنبنده در زمين نيست ، جز آنکه روزيش بر خداست .

2-    « و لویؤ اخذ الله الناسِ بظلمهم ما تَرک عليها من دابهٍ » ( سوره النحل ، آيه 61 )

     و اگر خدا از ظلم و ستم گري هاي خلق انتقام کشد ، جنبنده در زمين نخواهي گذاشت .

3-    « وَ لَو يواخذ الله بِما کسبوا ما ترک علي ظهرها من دابه » ( سوره فاطر ، آيه ي 4 )

      اگر خدا از کردار زشت مواخذه کند ، در پشت زمين هيچ جنبنده اي باقي نگذارد .

ـ رحمت را به باران تشبيه کرده است .     را :  به                   خوان : سفره

ـ نعمت به خوان تشبيه شده است   کشيده : گسترده    بين « کشيده و رسيده » سجع متوازي   است 

ـ جمله ی اول « باران رحمت » به رحمانّيت خدا اشاره دارد که فراگير بودن نعمت هاي خدا را نشان مي دهد . در « خوان نعمت » به منعم بودن خداوند اشاره دارد .

ـ ناموس : آبرو ، شرافت       ناموس به پرده تشبيه شده است .

ـ پرده دريدن : کنايه از رسوا کردن ،  فاش کردن راز حافظ مي گويد :

تنها نه راز دل من پرده برافتاد           تابود فلک شیوه ی او پرده دری بود  

                                                                                       ديوان حافظ 146

ـ پرده ي ناموس کسي را دريدن : کنايه از بي آبرو و رسوا نمودن کسی

« پرده ناموس  به ستار العيوب بودن خداوند اشاره دارد «و وظيفه روزي ..» به رزاق بودن خداوند اشاره دارد »  

ـ پرده دريدن : کنايه از افشا کننده ي راز ( منصور ثروت ،ص  64 )

ـ وظيفه : مقرري ومستمري است             وظيفه ي روزي يعني رزق مقرّر و معين

ـ به خطاي مُنکر : به سبب گناه ( غير عمدي ) زشت ، ناپسند .

ـ نبُرد : بريدن يعني قطع کردن امروز نيز « بریدن نان و روزي کسي به کار مي رود .  »

ـ بين « ندرد و نُبرد » سجع متوازي  وجود دارد .

                                                                    ( همان ، صص 197-196 )

* فرّاش باد صبا را گفته  تا فرش زمرّدين  بگسترد و دايه ي ابر بهاري را فرموده تا بناتِ نبات در مهدِ زمين بپرورد . درختان را به خلعت نوروزي قباي سبز ورق در برگرفته و اطفال شاخ را به قدوم موسم ربيع کلاه  شکوفه بر سر نهاده . عصاره تاکي به قدرت او شهد فايق شده و تخم خرمايي به تربتش نخل باسق گشته 6. 

ـ فرّاش باد صبا : آن که فرش و بساط بگسترد . باد صبا : بادي که از شمال شرقي بوزد ، باد مشرق ، باد خنک و لطيف . باد صبا به فرّاش تشبيه شده است .

ـ فرش زمرّدين : بساط زمرّد رنگ ، سبزه و چمن . فرش زمرّدين : استعاره از چمن و سبزه .

ـ‌ فرش و فرّاش : جناس ناقص افزايشي و آرایه ی  اشتقاق دارند . بين « فرش و فرّاش و بگسترد » مراعات نظير وجود دارد .

ـ دايه ي ابر : ابر بهاري به  دايه تشبيه شده است ( يکي از شباهت هاي ابر بهاري به دايه ، زودگذر و موقتي بودن ابر بهاري و دايه است  ) . « باد صبا ، ابر بهاري ، نبات » آرايه ي تشخيص دارد .

ـ بنات نبات : دختران گياه ، بنات جمع بنت : دختر  بنات به نبات تشبيه شده است .

ـ مهد : گهواره   زمين به مهد تشبيه شده است . بين « دايه ، بنات ، مهد » و « ابر بهاري ، نبات ، زمين » مراعات نظير وجود دارد . « بگسترد و بپرورد » سجع  متوازی « گفته و فرموده » سجع مطرّف .

ـ خلعت نوروزي : خلعت : جامه ي دوخته که بزرگي به کسي ببخشد . به خلعت نوروزي ظاهراَ يعني به عنوان ، به رسم ، به منزله ي جامه ي نوروزي .

ـ بين « ورق ،  درخت  ، سبز » و « خلعت ، قبا ، بر » و « کلاه ، سر ، اطفال » و « شاخ ، شکوفه ، ربيع » مراعات نظير وجود دارد .

ـ « را » در اطفال شاخ را :  فک اضافه است بنابراين اطفال مضاف اليه براي سراست .

ـ « به قدوم » به معني « به واسطه » و « به خاطره » است بين « نهاده و گرفته » سجع متوازي است ـ بين « قباي سبز ورق » « اطفال شاخ » « کلاه شکوفه » تشبيه وجود دارد . وجه شبه در « قبا و ورق » سبز و تازه بودن است .

ـ در برگرفته : بر تن کرده  ، پوشانده .   قُدوم : باز آمدن از سفر     موسم ريبع : هنگام بهار

ـ عصاره ي تاکي : افشره ، شيره     تاک : درختان انگور         شهد : عسل با موم ، عسل

ـ فايق : برگزيده ، بهترين از هر چيزي ؛ بر روي هم عسل گزيده و عالي

ـ به تربيتش : به واسطه ي پرورش او       باسق : باليده ، بلند  « شده و گشته » سجع مطرّف

ـ خرما و نخل : مراعات نظير         نخل باسق : تلميح دارد : والنخل باسقاتٍ ( سوره ي « ق » آيه ي 10 ) و درخت هاي بلند خرما .

ـ از فرّاش باد صبا ... تا نخل باسق گشته . بيانگر مراحل سرسبز شدن و کمال طبيعت است .

( همان ، صص 198 – 197 )

* ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کارند

 تا تو ناني به کف آري و به غفلت نخوري

   همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار

 شرط انصاف نباشد که تو فرمان بندي 7

 

ـ ابر و باد ... آرايه ی  مراعات نظير و تشخيص دارد                نان : مجاز از رزق و روزي

ـ به کف آوردن : کنايه از کسب کردن       غفلت : بي خبري از خداوند و به طورغير مستقيم
« ناسپاسي از خداوند » مورد نظر است .


ـ بيت به آيات زير اشاره دارد :

1-    و سخر لکم الشمس و القمر دائبين و سخر لکم الليل والنهار ( آيه ي 32 و 33 ، سوره ي ابراهيم )

و خورشيد و ماه ( شب و روز) براي شما مسخّر کرد .

2-    وَ ارسَلنا الرياح لواقع فانزلنا من السماء ماء فاسقيناهکُموهُ وَ ما انتم لَهُ بخازنين ( سوره ي الحجر، آيه ي 22 )

      و ما بادهاي آبستن کننده ي رحم طبيعت را فرستاديم و هم باران از آسمان فرو آورديم ، و با آن آب شما و نباتات و حيوانات شما را سيراب گردانيديم و گر نه شما نمي توانستيد آبهايي براي وقت حاجت خود در هر جاي زمين از کوه و درّه و بيابان و صحرا منبع ساخته و جاري سازيد .

3-    «و الله الذي اَرسل الرياح فتثير سحاباً فسقناهُ الي بلدٍ ميتٍ فاحينا به الارض بعد موتها کذالک  النشور » ( سوره ي فاطر ، آيه ي 9 )

      خداست آنکه بادها بفرستد تا ابرها را بر انگيزد ، و آن ابر را تا به شهر و ديار مرده برانيم ، و با بارانش ، زمين را پس از مرگ ( خزان ) زنده گردانيم ، و حشر و نشر مردگان هم به قيامت همين گونه است .

4-    وَ اما الذين کفرو افلم تکُن ءاَيتي تتلي عليکُم فاستکبرتُم و کنتم قوما مجرمين

( سوره ي جائيه  ، آيه ي 31 )

      و امّا آنان که به خدا کافر شدند ( چون ) از شدت عذاب بنالند به آنها گوييم ) آيا بر شما آيات ما را تلاوت نکردند و شما تکبر و عصيان کرديد ومردمي بدکار و مجرم بوديد .

5- الم تروا انَّ الله سخر لکُم ما في السموات و ما في الارض و اسبغَ عليکم نعمه ظهرهَ و باطنهَ و من الناس من يجدلُ في الله بغير علم ٍ و لاهدي و لا کتاب منير .

( سوره ي لقمان ، آيه ي 20 )

     آيا شما مردم به حس مشاهده نمي کنيد که خدا انواع موجوداتي که در آسمان ها و زمين است براي شما مسخر کرده و نعمت هاي ظاهر و باطن خود را براي شما فراوان فرموده ( با وجود اين) برخي از مردم بي خبر از کتاب روشن حق از روي جهل و گمراهي در دين خدا مجادله مي کنند .

همه : مرجع آن ابر و باد و مه و خورشيد و فلک مي باشد         فرمانبردار : مطيع

ـ فرمانبردار و فرمان : آرايه ي اشتقاق       سرگشته : حيران

ـ شرط انصاف نباشد : شرط و آيين انصاف نيست .

ـ فرمان نبري : فرمان بردن ، اطاعت کردن     قالب دو بيت بالا قطعه است .

( همان ، ص 199)

با ابيات زير ارتباط معنايي دارد :

گفتم اين شرط آدميت نيست

مرغ تسبيح گوي و ما خاموش

بر بساط نکته دانان خود فروشي شرط نيست

 يا سخن دانسته گوي ، اي مرد بخرد يا خانوش

 

( حافظ ، ص 246 )

* در خبر است از سرور کاينات و مفخر موجودات و رحمت عالميان و صفوف آدميان و تتمه ي دور زمان ، محمد مصطفي – صلي الله عليه و آله و سلّم 8.

ـ « سرور کاینات و مفخر موجودات ... » تتمه ي دور زمان : همه کنايه از پيامبر (ص) مي باشد .

ـ کائنات : در عربي کائنات يعني موجودات جهان مفتخر : مصدر ميمي ، نازيدن ، افتخار ، در فارسي آنچه بدان فخر کنند ، مايه ي نازيدن

ـ رحمت عاليميان : مايه ي بخشايش بر جهانيان 

ـ تلميح به آيه ي شريفه دارد  : وَ ما ارسلناک َ الا رحمه للعالمين ( سوره ي انبياء ، آيه 107)

  و تو را نفرستاديم مگر به صورت رحمتي براي جهانيان

ـ صفوف آدميان : برگزيده از افراد بشر 

ـ تتمه ي دور زمان : مايه ي تمامي و کمال گردش روزگار ، باقي مانده ي گردش روزگار

ـ مصطفي : برگزيده  صلي الله .... درود و تحيت خدا بر اوباد .

( همان ، ص 199)

*شفيع مطاع نبي کريم

قسيم جيم نسيم و سيم 9

ـ شفيع ... : او شفاعت کننده ، فرمانروا ، پيام آور ، بخشنده ، صاحب جمال ، خوش اندام ، خوش بو و داراي نشان پيامبري است .

ـ در بيت آرايه ي تنسيق الصفات وجود دارد که صفات پيامبر را پي در پي بيان کرده است .

ـ « قسيم ، جسيم ، نسيم  و وسيم » جناس ناقص           بيت داراي آرايه ي موازنه  مي باشد .

*بلغ العلي بکمالهِ ، کشف الدجي بجماله

حسنُت جميع حضاله ، صلوا عليه و آله10 ِ

ـ بلغ .. به واسطه ي کمال خود به مرتبه ي بلند رسيد و با جمال نوراني خود تاريکي را برطرف کرد. همه ي خوي ها و صفات او زيباست ؛ بر او و خاندانش درود بفرستيد .

ـ قسمت اخير مبتني است بر اين جزء از آيه ي شريفه : يا ايها الذين آمنُوا صلُوا عليه ...( سوره ي احزاب ، آيه ي 56 )

« اي کسانيکه ايمان آورده ايد بر او ( پيغمبر ) درود بفرستيد » . 

بين « کماله و جماله » جناس ناقص اختلافي بين « کماله ، جماله ، حضاله » سجع متوازي است .
                                                                                     ( همان ، ص 200-199 )

*چه غم ديوار امت را که دارد چون پشتيبان

چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتيبان ؟11

ـ بيت تلميح دارد به سرگذشت حضرت نوح (ع) از پيغمبران اولوالعزم ، که سال ها قوم خود را به راه راست دعوت کرد اما آنان از گمراهي دست نکشيدند و دچار طوفاني عظيم شدند . نوح کشتيي ساخت وپيروان خويش و  انبوهي از جانداران را نجات داد .

بيت استفهام انکاري دارد .      

ـ ديوار امّت : تشبيه دارد       

ـ « پشتيبان » به معني حمايت کننده که در تناسب با کلمه ديوار به معني « تير چوبي نگه دارنده ديوار » « ايهام تناسب » دارد .

ـ  بین کلمات « موج ، بحر ، کشتيبان » مراعات نظير دارد .

ـ موج بحر : استعاره از حوادث               نوح : استعاره از پيامبر (ص)

ـ کشتيبان و پشتيبان : جناس ناقص اختلافي          دربيت واج آرايي مصوت « ا » وجود دارد .

( همان ، ص 200)

* هر گه که يکي از بندگان گنهکار پريشان روزگار ، دست انابت به اميد اجابت به درگاه حق  - جلّ و علا -  بردارد . ايزد تعالي در او نظر نکند . بازش بخواند . باز اعراض کند . بار ديگرش به تضرّع و زاري بخواند . حق – سبحانه و تعالي – فرمايد : يا ملائکتي قد استحيتُ مِن عبدي و ليس لهُ غيري فقد غفرت لهُ . دعوتش اجابت کردم و اميدش بر آورد که از بسياري دعا و زاري بنده همي شرم دارم .

 

 کرم بين و لطف خداوندگار

 گنه بنده کرده ست و او شرمسار12

ـ انابت : بازگشت به سوي خدا ، توبه          اجابت : پذيرفتن ، جواب دادن

ـ پريشان روزگار : کنايه از بيچاره و بدبخت

ـ جل و اعلا : بزرگ است و بلند مرتبه                 

ـ بازش بخواند : بارديگر از درگاه خداوند تمنّي کند

ـ تضرّع : با عجز و خواري حاجت خواستن 

ـ‌ سبحانه و تعالي : پاک و منزه است او و  والاست

ـ انابت و اجابت : جناس ناقص اختلافي          بردارد : بلند کند            نظر کردن : کنايه از توجه کردن

ـ مرجع ضمير « ش» در هر دو جمله خداوند است و نقش مفعولي دارد

ـ « يا ملائکتي ... » حديث قدسي است پس آرايه تضمين به کار رفته است :

ـ دعوت : در اينجا به معني دعا  ، مرجع ضمير « ش» در « دعوتش » و « اميدش » بنده است .

ـ بر آوردن : قبول کردن و انجام .

سعدي در ايراد اين سخنان نيز از آيات قرآن مجيد الهام گرفته است .

( همان ، ص 200 )

1-    « فَمَن تابَ مِن بعدِ ظُلمهِ وَ اَصلحَ فانَّ الله يتوبُ عَلَيه اِنَّ الله غفُور رَحيم »  ( سوره ی المائده ، آیه 39 )

پس هر که بعد از ستمي که کرده توبه نموده و کار خود را اصلاح کرده ، از آن پس خدا او را خواهد بخشيد که خدا بخشنده ومهربان است .

2-    « کَتَبَت رَبُکُم عَلي نفسهِ الرحمه انَّهُ مَن عَمَلَ مِنکُم سُوء بِجَهالَه ثُمَّ تابَ مِن بعدهِ وَ اصلَحَ فَانَّهُ عفورٌ رحيمٌ » ( سوره ي الانعام ، آيه 54 )

خدا بر خود رحمت ومهرباني را فرض نمود ، که هر کسي از شما کار زشتي به ناداني کرد ، و باز بعد از آن توبه کند و اصلاح نمايد ، البته  خدا بخشنده و مهربان است .

3-    « و هو الذي يقبلُ التوبه عَن عبادهِ و يعفوُا عَنِ السيئات و يعلمُ ما تفعلونَ » ( سوره ي الشوري، آيه ي 25 )

      و اوست خدايي که توبه ي بندگانش را مي پذيرد ،  گناهانشان را مي بخشد ، و هر چه کنيد  مي داند 

4-    « وَ الذينَ عَملوُا السيئات ثمَّ تابُوا مِن بعدها وَ آمنوا ، اِنَّ رّبکَ مِن بَعدها لغفور رحيم
 ( سوره ي الاعراف ، آيه 153 ) »

       آنان که مرتکب عمل زشت شده ، سپس از آن عمل توبه کردند ، و به اخلاص ايمان آوردند ، خداي تو بر آنها  بعد از توبه به يقين بخشنده و مهربان است .

بيت ارتباط معنايي دارد با – الهي ، زهي خداوند پاک که بنده گناه کند و تو را شرم کَرم بود ( تذکره الاولياي عطار ) ( ادبيات دوم ، صفحه 188 )

* عاکفان کعبه ي جلالش به تقصير عبادت معترف که : ما عَبَدناک حق عبادتک و واصفان حِليه ي جمالش به تحير منسوب که : ماعرفناک حق معرفتک 13.

ـ عاکف : گوشه نشين و کسي که در مسجد يا جايي ديگر براي عبادت اقامت گزيند .

ـ جلال : بزرگي ، عظمت                              معترف : اعتراف کننده ، اقرار کننده

ـ ما عبدناک .... : تو را چنان که شايسته ي پرستش تو است پرستش نکرديم .

ـ کعبه ي جلال : يعني کعبه اي که نشان و جايگاه بزرگي خداوند است .

ـ بين « عاکف و کعبه و عبادت » مراعات نظير وجود دارد .

ـ « ليس کمثله شي وهو السميع البصير » ( سوره شوري ، آيه 11 )  

   آن خداي يکتا (هيچ مثل مانندي نيست واو به کردار بندگان  شنوا و بيناست )

ـ و اصفان حيله ي جمالش : وصف کنندگان و ستايندگان زيور جمال او .

ـ به تحيّر منسوب : به سرکشتگي نسبت داده شده اند ، خود را سر گشته مي يابند .

ـ ما عرفناک ... : تو را چنان که سزاوار شناسايي توست ، نشناختيم

ـ « که » ها قبل از ما عرفناک « و ما عبدناک » که تعطيل است و معني « زيرا » مي دهد .

ـ عبارت « ما عبدناک حق عبادتک » و « ما عرفناک حق معرفتک » داراي آرايه ي تضمين است .

( همان ، ص 201 )

*گر کسي وصف اوز من پرسد

بي دل از بي نشان چه گويد باز ؟

   عاشقان کشتگان معشوق اند

بر نيايد کشتگان آواز 14

ـ بي دل : يعني دل داده ، عاشق ( در اين جا خود سعدي مقصود است )

ـ بي نشان : خداي منزه از نشان و برتر از چگونگي است .

ـ بين « عاشق و معشوق » آرايه ي اشتقاق و واج آرايي « ش» و « ق » وجود دارد . بيت اشاره به مساله ي  « فناء في الله »  ( آخرين مرحله ي عرفان ) دارد .

ـ مصراع « بر نيايد ز ... » تلميح به حدث نبوي دارد . مَن عَرَفَ الله کلَّ لِسانهُ : کسي که خدا را شناخت زبانش کُند شد و ياراي سخن کفتن نيافت .

ـ آواز بر نيايد : کنايه از بي ادعايي و اظهار کردن و جور نکردن

اين معني را سعدي در بوستان گفته است  :

وگر سالکي محرم راز گشت

 ببندند بَر وي درِ بازگشت

کسي را در اين بزم ساغر دهند

 که داروي بيهوشيش در دهند ..

کسي ره سوي گنج قارون نبرد

و گرد بُرد ره باز بيرون نبرد

مصراع بر نيايد ز کشتگان آواز معادل با « کان سوخته را جان شد و آواز نيامد » و « کان را که خبر شد خبري  باز نيامد »        ( همان ، ص ، 202 )

* يکي از صاحبدلان سر به جيب مراقبت فرو برده بود و در بحر مکاشفت مستغرق شده ، آن گه که از اين معاملت باز آمد ، يکي از دوستان گفت : از اين بوستان که بودي ، ما را چه تحفه کرامت کردي15؟

ـ صاحبدل : روشندل ، دل آگاه ، عارف

ـ جيب : گريبان          مراقبت : در لغت به معني نگاهباني کردن و در اصطلاح تصوّف به معني نگاه داشتن دل است از توجه به غير حق ، و يقين داشتن بنده به اين که خداوند در همه ي احوال عالم بر ضمير اوست . 

ـ سر به جيب مراقبت فرو بردن : يعني در حالت تامل وتفکر عارفانه قلب خود را از هر چه غير خدا حفظ کردن .

ـ سر به جيب مراقبت فرو بردن: کنايه از تفکر عارفانه

ـ جيب مراقبت :  استعاره مکنيه                    بحر مکاشفت : تشبيه دارد

ـ دربحر مکاشفت مستغرق  شدن : کنايه از کشف حقايق و پي بردن به ان

ـ مکاشفت ؛ کشف کردن ، آشکار ساختن . در اصطلاح تصوّف يعني پي بردن روح عارف به حقايق ، و علامت آن را دوام تحير در کُنه عظمت خداوند دانسته اند ، روشن بيني ، يا کشف حقايق الهي با دل .

ـ مستغرق : فرو رونده در آب ، غوطه ور شده            دوستان و بوستان : جناس ناقص

ـ معاملت  : داد و ستد ، سوداگري  ؛ « اعمال عبادي و صورت رياضت در اصطلاح صوفيه » ، کار ؛  اعمال عبادي ؛ در اين جا همان کار مراقبت و مکاشفت است .

ـ باز آمد : بازگشتن به حالت عادي             بوستان : استعاره از « معرفت الهي ، عرفان »

ـ بوستان : در اين جا يعني گلزار معرفت ، اشاره است به حالت بي خودي که به صاحبدل دست داده بود

ـ کرامت کردي : کرامت کردن ، عطا بخشيدن          بوستان : استعاره از معارف و حقايق الهي

( همان صص  203 – 202 )

* گفت : به خاطر داشتم که چون به درخت گل رسم ، دامني پر کنم هديه ي اصحاب را .

چون برسيدم بوي گلم چنان مست کرد که دامنم از دست برفت16 !

ـ به خاطر داشتم : در اين فکر بودم

ـ رسيدن به درخت گل : مرحله ي مشاهدات و وصال الهي ، دست يابي به حقايق الهي .

ـ هديه ي اصحاب را : بعنوان هديه براي ياران         اصحاب : جمع صاحب      

ـ « را » در اين گونه موارد ، به معني « براي » است .

ـ دامن پر کردن : کنايه از فراهم کردن وجمع کردن 

ـ درخت گل : استعاره از  « عشق و معرفت الهي »

ـ بوي گلم ... منظور از « بوي گل » « حالت خوش حاصل از دريافت معارف الهي است » « م » در « بوي گل » حالت خوش حاصل از دريافت معارف الهي است .

ـ « م » در « بوي گل » محل ضمير بعد از « مست » چنان مستم کرد مي باشد .

ـ مست کردن : کنايه از غرق شادي و نشاط کردن

ـ دامنم از دست برفت : کنايه از خود بيخود شدم ، خود را فراموش کردم ، مدهوش شدم اختيار خود را از دست داد .

ـ دست و مست : جناس ناقص اختلافی دارد          ( همان ، ص 203 )

* اي مرغ سحر عشق ز پروانه بياموز                   کان سوخته را جان شد و آواز نيامد 17

ـ مرغ سحر  : نماد عاشقان ظاهري و غير واقعي

ـ پروانه : نماد عاشقان حقيقي          

ـ کان سوخته را ...:  را فک اضافه است

ـ جان شدن : کنايه از مردن و فدا شدن

ـ بين « مرغ سحر و پروانه » مراعات نظير است و در مفهوم استعاري بين آنها تضاد وجود دارد . 

اين مدعيان .. منظور عاشقان ظاهري و غير حقيقي است . مرجع ضمير « ش» در « طالبش » محبوب و خداوند است .     

ـ در بيت واج آرايي «ا» و تکرار کلمه ي خبر وجود دارد .

ـ آن در مصراع « کان را » همان عاشق حقيقي است . بين « اين مدعيان » و « آن را که خبر شد » تضاد وجود دارد که معادل با « مرغ سحر » « پروانه » هستند .   ( همان ، ص 204 )

اي برتر از خيال و قياس و گمان و وهم                و ز هر چه گفته اند و شنيديم و خوانده ايم

* مجلس تمام گشت و به آخر رسيد عمر                   ما همچنان در اوّل وصف تو مانده ايم 18

ـ خيال : قوهّ ي تخيل و تصوّر       

ـ « قياس » اندازه گرفتن و سنجيدن دو چيز با يکديگر

ـ وهم : پنداشتن ، پندار ، گمان نادرست

ـ مصراع دوم تلميح به آيه ي شريفه دارد : سبحانهُ و تعالي عَمَا يقولوُن عُلُواّ کبيراً .

( سوره اسراء ، آيه ي 43 )

ـ بين « خيال و گمان و و هم » و بين « گفته اند ، شنيديم ، خوانده ايم » مراعات نظير وجود دارد .

در بيت « اي برتر ...» واج آرايي مصوت « ا» و «   ُ   » است .

ـ مجلس : جاي نشستن ، مجمعي براي درس و وعظ و نيز آنچه در چنين مجمعي به صورت وعظ و امثال آن گفته شود . از اين رو « مجلس گفتن » کنايه از وعظ کردن به کار مي رفته است .

در اين جا همان معني مجمع و سخناني که در آن گفته شود مقصود را مي رساند ؛ در عين حال
نوشته اند : « مراد سعدي از تمام گشتن مجلس ، به پايان رسيدن خطبه ي آغاز کتاب است که به حمد و شکر الهي آغاز شده است »

ـ مجلس گفتن: کنايه از وعظ گفتن  ( فرهنگ کنايات ، منصور ثروت ، ص 28 )

ـ بين « اوّل و آخر » آرايه ي تضاد است    در اول چيزي ماندن : ناتوان بودن از انجام کار

ـ مرجع ضمير تو در مصراع آخر خداوند است .

ـ همچنان : هنوز    ( همان ، ص 205 )

منابع و مآخذ

 قرآن ، ترجمه ي الهي قشمه اي ، انتشارات امّ ابيها

1-    ادبيّات فارسي دوم ، (2) – 1/220، تهران  ، سال 1381

2-    ادبيّات فارسي سوم ( رشته ي علوم انساني ) ، تهران ، 1383

3-    ادبيّات فارسي ( عمومي  1و2 ) دوره ي پيش دانشگاهي ، درس مشترک کليه رشته ها ،
تهران ، 1384

4-    حافظ ، قزويني ـ غني ، به کوشش عبدالکريم جربزه دار ، انتشارات اساطير ، چاپ دوم – بهار 1368

5-    فرهنگ کنايات ، ثروت ، منصور ، انتشارات امیر کبير ، 1364

6-    گلستان ، سعدي ، تصحيح و توضيح غلامحسين يوسفي

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  جمعه بیستم آبان 1390ساعت 19:37  توسط زهرا غفاری   | 

سیما جان تولد شما هم مبارک گلی برای گل زیبا

پابلو نرودا / احمد شاملو

شعر های "پابلو نرودا" ترجمه احمد شاملو

به آرامی آغاز به مردن می‌کنی
اگر سفر نکنی،
اگر کتابی نخوانی،
اگر به اصوات زندگی گوش ندهی،
اگر از خودت قدردانی نکنی.
به آرامی آغاز به مردن می‌کنی
زمانی که خودباوری را در خودت بکشی،
وقتی نگذاری دیگران به تو کمک کنند.
به آرامی آغاز به مردن می‌کنی
اگر برده عادات خود شوی،
اگر همیشه از یک راه تکراری بروی ...
اگر روزمرّگی را تغییر ندهی
اگر رنگهای متفاوت به تن نکنی،
یا اگر با افراد ناشناس صحبت نکنی.
تو به آرامی آغاز به مردن می‌کنی
اگر از شور و حرارت،
از احساسات سرکش،
و از چیزهایی که چشمانت را به درخشش وامی‌دارند
و ضربان قلبت را تندتر می‌کنند،
دوری کنی . . .،
تو به آرامی آغاز به مردن می‌کنی
اگر هنگامی که با شغلت،‌ یا عشقت شاد نیستی، آن را عوض نکنی
اگر برای مطمئن در نامطمئن خطر نکنی
اگر ورای رویاها نروی،
اگر به خودت اجازه ندهی
که حداقل یک بار در تمام زندگیت
ورای مصلحت‌اندیشی بروی . . .
-
امروز زندگی را آغاز کن!
امروز مخاطره کن!
امروز کاری کن!
نگذار که به آرامی بمیری!
شادی را فراموش نکن

 

+ نوشته شده در  دوشنبه نهم آبان 1390ساعت 19:26  توسط زهرا غفاری   | 

امروز روزخوبی بود یکشنبه و یک سال به سن من باز اضافه شد طولی که نه ؟ امید به ارزش جایگاه من اضافه شود

دانش آموزی امروز سر کلاس خوشمزگی اش گل کرد و چون امروز روز تولد م بود چیزی به او نگفتم شاید این چشم پوشی اورا به خود آورد

+ نوشته شده در  یکشنبه یکم آبان 1390ساعت 16:45  توسط زهرا غفاری   |